جلسه ۱۰۱

مراد از ﴿سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾ در آیۀ شریفۀ ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾

﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾¹ یعنی ما اینها را در شش مرتبه خلق کردیم؛ لاهوت، جبروت، ملکوت ـ ملکوت اعلیٰ و ملکوت اسفل ـ بعد عالم مُلک که در مُلک هم هیولا درست کردیم و هیولا را هم تبدیل به صور کردیم. این ایام یعنی مرتبه‌مرتبه، همان‌طوری‌که این حرکت در این زمان مرتبه است و تا این ساعت نیاید مرتبۀ بعدی نمی‌آید، تا ساعت دوم نیاید ساعت سوم نمی‌آید، اینها مرتبه‌مرتبه هستند، همین‌طور آن قوس نزول و صعود در نزول وجود و برگشت همۀ اینها مرتبه‌مرتبه هستند. در واقع نور پروردگار نمی‌تواند یک‌دفعه اوّلاًبلااوّل یک امر مادی را خلق کند، باید سلسله مراتبی را طی کند تا اینکه آن نور از باب سنخیت و امثال‌ذلک تبدیل به ماده شود که البته بحث اینها بعداً می‌آید که فرق بین ماده و مجرد چیست و بحث اینکه آیا اصلاً فرقی دارند یا ندارند، خواهد آمد. حالا برحسب این سلسله‌ای که اینجا به‌وجود آمده است که این عوالم یکی پس از دیگری مترتب بر همدیگر هستند از این نقطه‌نظر به هر عالمی یک یوم گفته می‌شود؛ یوم یعنی یک مرتبه از مراتب سیرِ نورِ وجود در عالم کثرات.

و الحاصلُ أنَّ العالمَ عِندَه مَسبوقُ الوجودِ بِالعدمِ الواقعیِّ الدَّهریِّ لَا الزَّمانی الموهوم کَما یَقولُ المُتکلمُ و لَا العدمُ المجامعُ التی فی مرتبةِ المَاهیةِ فَقَط کَما یُنسب إلی بَعضِ الفَلاسفةِ.²

کیفیت عالم درنظر آقای میرداماد

[الحاصل] عالم پیش مرحوم میرداماد مسبوق‌الوجود به عدم واقعی دهری است نه زمانی موهوم (و نه عدم مجامع و تخیلی) همان‌طور که متکلم می‌گوید که این عالم مسبوق‌الوجود به عدم زمانی است (زمانی موهوم است چون اصلاً زمانی در عالم ثابتات نیست) و نه عدم مجامعی که فقط در مرتبۀ ماهیت است و عدم مقابل، همان‌طور که بعضی از فلاسفه این‌طور می‌گویند (که اینها مسبوق‌الوجود به عدم مجامع می‌باشند).