جلسه ۹۹

تعریف عدم مجامع

لذا اگر در بعضی جاها به این مسئله اشکال شده است به این وسیله به آن اشکال پاسخ داده می‌شود که عدم مجامع عبارت است از آن عدم ضرورت وجود شیء که حتی با خود شیء معیت دارد، در وقتی که خود این لیوان در مقابل من هست باز عدم ضرورت وجود با این لیوان معیت دارد و به‌لحاظ اینکه آن عدم ضرورت وجود به ذات برمی‌گردد و آن ذات بر آن وجود متقدّم است یعنی آن ماهیت متقدّم بر وجود است بنابراین این عدم همیشه با این ذات همراه و همدم خواهد بود، به خلاف قدیم ذاتی که عبارت است از طرد عدم ضرورت وجود شیء بر آن شیء، این را طرد می‌کند، همیشه و در هر زمان هیچ‌گاه هیچ عدم ضرورتی بر این وجود حاکم نبود بلکه همیشه ضرورت وجود بر این ذات حاکم بود، این قدیم ذاتی است و این هم حادث ذاتی است.

تعریف دهر بنا بر اصطلاح مرحوم میرداماد

مرحوم حاجی تا اینجا مسئلۀ حدوث و قدم را بیان کرده‌اند. مطلب دیگری مرحوم میرداماد مطرح کرده‌اند که عبارت است از حدوث دهری؛¹ دهر عبارت است از عالم وجود، عالم وجود بر طبق مراتبی که دارد ـ مراتب تجرد و مراتب غیرتجرد ـ تفاوت پیدا می‌کند. به‌طورکلی از مبدأ أعلیٰ که وجود حق متعال است تا عالم ناسوت و عالم مُلک را ـ بنا بر اصطلاح مرحوم میرداماد ـ دهر می‌گویند. مرحوم میرداماد تمام اشیاء در عالم را در این دهر انداخته است؛ از عالم ناسوت، عالم مثال، برزخ، ملکوت علیا، ملکوت سفلیٰ، جبروت، لاهوت و حتی خود وجود پروردگار، همه را در دهر انداخته است. البتّه قضیّه را راجع به خدا کنار گذاشته است و وعاء آن را چیز دیگر گرفته است؛ همان سرمد گرفته است اما راجع به غیر، همه را در دهر گرفته است ولی صحبت در این است که ما غیر از خود این مخلوقاتِ در این عوالم امکانیه، چیز دیگر و ظرف دیگری به نام دهر نمی‌بینیم تا اینکه این مخلوقات را داخل آن بیندازیم، همان‌طور که ما در عالم ناسوت قائل به مکان نشده‌ایم و در اینجا نتوانستیم مظروف به ظرف واقعی را بپذیریم و مکان را یک امر انتزاعی از تحقّق یک متمکّن در عالم خلق یعنی در عالم مُلک پنداشتیم، از همین جهت نمی‌توانیم وعاء و ظرفی را برای عوالم ربوبی تصور کنیم که آن ظرف در خودش و در آن محوطۀ وجودی خودش تمام این مخلوقات عوالم ربوبی را جا داده باشد که عبارت است از عالم ملکوت، جبروت، لاهوت و اقسامها.