جلسه ۹۵

پنجم این است که امکان استعدادی در محل ممکن است یعنی در مادۀ به ‌معنای اعم هست که [اعم] از محل صور نوعیه است که مواد و امثال‌ذلک باشد یا موضوع است که وصف یا عوارض بر آن بار شود یا اینکه مانند ابدان متعلَّق است که نفوس به آن تعلق می‌گیرد. (چرا امکان استعدادی قائم به محل خودش است؟) چون این محل حقیقتاً متصف به استعداد و قرب و بُعد است. اینکه استعداد را وصف برای ممکن می‌آوریم چون ممکن به این محل و استعداد تعلق دارد یا به آن استعداد انتساب دارد لذا به وصف به حال متعلق اشبه است (از باب زیدٌ ضاربٌ أبوه که این وصف به حال متعلق است، نه وصف برای زید است) اما امکان ذاتی وصف ممکن به‌حسب حال خودش است.

این امکانی که در اینجا داریم در واقع برای همان استعداد و محل استعداد است منتها آن امکان را به انسان نسبت می‌دهیم، می‌گوییم که الإنسانُ ممکنُ أنْ یُوجَد فی النطفة، یعنی در واقع ریشۀ آن امکان برای حالتی است که در نطفه وجود دارد پس برگشت امکان به یک امر بالفعل است که همان حالت آمادگی [در نطفه] است. امکان ذاتی وصف ممکن به‌حسب حال خودش است، هر ماهیتی امکان ذاتی دارد، دیگر ماهیت را به‌لحاظ چیز دیگر ممکن نمی‌گوییم! نه‌خیر! ماهیت به‌لحاظ خودش است، این ماهیت ممکن بالذات است و وصف برای خودش است.

و السَّادسُ أنَّ‌ فيه شدةً و ضعفاً أيَقن‌. فَاستعدادُ النُّطفةِ لِلصُّورةِ الإنسانيةِ أضَعَفُ مِن استعدادِ العَلَقَةِ لها و هو مِن استعدادِ المُضغَةِ و هكذا إلى استعدادِ البدنِ الكاملِ. و إنَّما يحصل الإستعداد التَّام بَعدَ تَحقُّقِ الذَّاتي بِحدوثِ بَعضِ الأسبابِ و الشَّرائطِ و رَفعِ بَعضِ المَوانعِ و يَنقَطِعُ اسْتِمرارُه إمَّا بِحُصولِ الشَّي‌ءِ بِالفعلِ و إمَّا بطريان بَعضِ المَوانعِ.¹

ششم اینکه در امکان استعدادی شدت و ضعف است، استعداد نطفه برای صورت انسانیت از استعداد عَلَقه ضعیف‌تر است و استعداد علقه از استعداد مضغه ضعیف‌تر است و همین‌طور [استعداد مضغه] از بدن کامل که برای افاضۀ روح مستعد می‌شود، [ضعیف‌تر است] (این دیگر مرحلۀ آخر از شدت استعدادی است). چه وقتی استعداد تامّ حاصل می‌شود؟ بعد از اینکه ذاتی متحقق بشود، [یعنی] وقتی بعضی از اسباب و شرایط برای او پیدا شود و بعضی از موانع رفع شود، استعداد تام پیدا می‌شود و به آن مستعدّ له می‌رسد. چه زمانی این استعداد ازبین می‌رود؟ یا زمانی که آن مستعدّ له پیدا شود، آن شیء بالفعل حاصل شود یا به عروض بعضی موانع مثلاً وسط کار آن زن بمیرد، آن‌وقت چه می‌شود؟! امکان و استعداد نطفه برای انسان شدن ازبین می‌رود و دیگر چیزی باقی نمی‌ماند.)