جلسه ۹۵

یک دانۀ گندم دورتر است به درخت سیب شدن نسبت به آن جوانه‌ای که از زمین درآمده است چون یک قدم به درخت خود را نزدیک‌تر کرده است، آن جوانه‌ای که از زمین درآمده است دورتر است به درخت شدن تا اینکه یک ساقه پیدا شده است و همین‌طور تا اینکه به یک درخت قابل بهره‌برداری و باروری شود، این هم مطلبی بود که مربوط به بحث امکان بود، جهات ثلاث هم دیگر تمام شد.

تلمیذ: چرا امکان استعدادی دارای شدت و ضعف است؟

استاد: چون امر بالفعل است لذا شدت و ضعف در امر بالفعل که همان اعیان خارجی است متحقق است ولی در مسائل اعتباری شدت و ضعف معنا ندارد.

و الثَّاني‌ كون‌ِ إمكانِ‌ ذاتي لَه‌ أي لِلإستعدادي‌ كَالأصلِ‌ مِن وَجهين أحدِهما أنَّ الإستعدادي كَأنَّه الذَّاتي مَعَ زيادةِ اعْتِبارٍ.¹

دوم اینکه امکان ذاتی برای امکان استعدادی حکم اصل را دارد، مِن وجهین؛ یکی اینکه استعدادی همان ذاتی است منتها با زیادی اعتبار.

نه ‌اینکه اصل باشد بلکه مثل اصل است یعنی هم می‌توانیم بگوییم که اصل است و هم می‌توانیم بگوییم که مثل اصل است. زیادی اعتبار چیست؟ آن خصوصیتی که می‌خواهد به او برگردد را لحاظ کنیم پس در واقع می‌توانیم بگوییم که امکان استعدادی همان امکان ذاتی است که امکان ذاتی عام است ولی به امکان [استعدادی] اعتبارات اضافه شده است من‌باب مثال وجود این نطفه که تبدیل به انسان شود، یک امکان ذاتی دارد که در ذات خودش تبدیل به یک انسان شود یا نشود ولی آن در ذات ماهیت نطفه است اما اگر گفتیم که ماهیت نطفه عبارت است از تبدیل شدن به انسان با این شرایط و خصوصیات مثلاً از زید است و مادرش کلثوم است و در این ساعت و در این شرایط و با این خصوصیات. این اعتباراتی را که ما زیاد می‌کنیم، دایرۀ کلیات را کمتر می‌کنیم، تضییق می‌کنیم بنابراین مآل و سیر نطفه در تبدیل شدن به انسان را مشخص می‌کنیم و با زیاد کردن اعتبار دائماً تخصیص می‌زنیم تا اینکه این نطفه در شرایط خاصی در تبدیل شدن به انسان منحصر شود، درست شد؟! بنابراین در اینجا می‌توانیم بگوییم که این نطفه امکان ذاتی برای انسان شدن دارد و ماهیت نطفه به‌نحوکلی می‌تواند انسان شود و اما به‌نحو جزئی می‌گوییم که این نطفۀ خاص که این شرایط خاص را دارد استعداد برای زید شدن را دارد و استعداد عمرو شدن را ندارد چون نطفۀ زید است و نطفۀ عمرو نیست پس این نطفه استعداد دارد که فلان فرزند را از فلان شخص به‌وجود بیاورد؟! نه. آیا این نطفه استعداد دارد به بقر یا حمار یا شجر تبدیل شود؟! نه. تمام انحاء عدم را از این نطفه طرد و نفی می‌کنیم و این را منحصر می‌کنیم در اینکه این نطفه فقط و فقط و فقط می‌تواند با این خصوصیت که پدرش فلان است مادرش فلان است تبدیل به این زید، فرزند این پدر و مادر با این شرایط شود بنابراین فرقی که بین امکان ذاتی و استعدادی وجود دارد این است که در امکان ذاتی علت اعتبار را لحاظ کرده‌ایم ولی در امکان استعدادی زیادی اعتبار را لحاظ کرده‌ایم؛ این نطفه باید حتماً این شرایط را داشته باشد حتماً باید در این مادر باشد حتماً باید این خصوصیات را داشته باشد تا اینکه مثلاً به زید تبدیل شود، درست شد؟! پس این را مشخص کرده‌ایم و نسبت به امکان ذاتی خاص کرده‌ایم.