جلسه ۹۴

فَبِالاعتبارِ الأوَّلِ یُقالُ لَه الاسْتِعدادُ فَیُقالُ إنَّ النطفةَ مُستعدَّةٌ لِلإنسانیةِ. و بِالاعتبارِ الثَّانیِ یُقالُ لَه الإمکانُ الاستعدادیُّ فَیُقالَ الإنسانُ یُمکنُ أن یُوجَدُ فی النُّطفةِ. فَلَو سُومِحَ و قیلَ النُّطفةُ یُمکن أنْ یَصیرَ إنسانًا. کان المرادُ ما ذَکَرنَا.¹

پس به اعتبار اول که یک امر بالفعل است به آن استعداد می‌گویند؛ نطفه استعداد انسانیت دارد. و به اعتبار دوم که می‌تواند تبدیل به شیء دیگر شود به آن امکان استعدادی می‌گویند؛ پس گفته می‌شود: انسان ممکن است که در نطفه پیدا شود (یعنی امکان دارد که این آمادگی «انسانیت» را بیاورد). اگر مسامحه شود و گفته شود که نطفه ممکن است انسان شود. آن‌وقت مراد همان است که ذکر کردیم.

نطفه که ممکن نیست، انسان ممکن است، نطفه یک امر بالفعل است، امکان که روی نطفه نمی‌آید، امکان روی انسان می‌آید، انسان ممکن است که از نطفه به‌وجود بیاید، این‌طور نیست که نطفه ممکن است انسان شود، یعنی ایشان این‌طور می‌گویند که شاید از نظر عرفی این‌طور بگویند و راحت‌تر باشد ولی اگر از نقطه‌نظر عقلی نگاه کنیم این امکان را به‌واسطۀ انسان بر استعداد حمل می‌کنیم.

ذَا أی الإمکانُ الاستعدادیُّ ما بِالإمکانِ الوُقوعیِّ أیضًا دعی. و هذا الإمکانُ الوقوعیُّ المُرادفُ لِلاستعدادیُّ غیرُ الإمکانِ الوقوعیِّ المُفَسَّرِ بِکونِ الشَّیءِ بِحَیث لا یَلزمُ مِن فَرضِ وُقوعِه مَحالٌ لِأنَّ ذلک فی المادیَّاتِ و هذا أعمٌ موردًا.²

به این امکان استعدادی امکان وقوعی هم می‌گویند و این امکان وقوعی که مرادف با استعدادی است غیر از امکان وقوعی است که تفسیر می‌شود به اینکه شیء به حیثی است که از فرض وقوعش محال پیدا نشود. (به این نحو امکان وقوعی را تفسیر می‌آورند که همان امکان ذاتی باشد.)

چون امکان وقوعی مرداف با استعدادی در مادیات است، این امکان وقوعی دوم اعمّ مورداً است یعنی هم در مادیات و هم در مجردات است.

بنابراین امکان وقوعی‌ای که ما می‌خواهیم بگوییم به این معنا نیست، امکان وقوعی همین است که وقوعش ممکن باشد.