جلسه ۸۷

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرّحیم

غُررٌ فی أَبحاثِ مُتعلقةِ بِالإمکانِ بَعضِها بِأصلِ المَوضوعِ و بَعضِها بِاللواحقِ‌.¹‌‌

[این غرر در ابحاثی است که متعلق به امکان است بعضی از این ابحاث مربوط به اصل موضوع است و بعضی مربوط به لواحق.]

مرحوم حاجی مطالب مختلفی در مورد امکان بیان می‌کند، یکی از آن مطالب این است که ـ همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد ـ امکان ذاتی به‌واسطۀ تحلیل عقلی بر شیئی عارض می‌شود یعنی وقتی که عقل ماهیتی را صرف نظر از تعلقش به علت یا به عدم علت در‌نظر بگیرد به‌لحاظ انتساب آن به وجود، حکم به امکان ذاتی می‌کند ولی اگر به‌لحاظ تعلقش به علت در‌نظر بگیرد آن‌وقت آن واجب بالغیر می‌شود و اگر به‌لحاظ عدم تعلقش به علت در‌نظر بگیرد طبعاً علتی برای ایجاد آن نیست و این ممتنع بالغیر می‌شود.

امکان، حدّ وسطی بین انتساب به علت و به عدم علت

روی این حساب خود امکان حدّ وسطی بین انتساب به علت و انتساب به عدم علت است و عقل از این ماهیاتی که ما علت و عدم علت [یا] وجودی برای آن تصور نمی‌کنیم، یک امکان ذاتی را انتزاع می‌کند و بر این ماهیات حمل می‌کند و در این‌صورت با امتناع بالغیر و وجوب بالغیر منافاتی ندارد چون یک وقت بحث روی ذاتش است و یک وقت بحث روی تعلقش به علت است پس صرف نظر از تعلق و عدم تعلق به علت، از خود ذات یک امکان ذاتی انتزاع می‌کند. این تحلیل عقلی است.

تعریف امکان عام و خاص

یکی از مطالب دیگری که فرموده‌اند این است که یک امکان عام داریم که سلب ضرورت از طرف مخالف است مثلاً می‌گوییم: «زید بالإمکان می‌آید»، نیامدن زید ضرورت ندارد، حالا آمدنش ضرورت دارد یا ندارد حرف دیگری است، این امکان عام است و مردم این امکان را استعمال می‌کنند.