جلسه ۷۸

حالا ما نسبت بین نفس‌الأمر و خارج از ذهن را بیان کردیم که اینها با هم چه نسبتی دارند. گفتیم که از خارج اعم است یعنی نفس‌الأمر اعم از خارج است. خُب کلام در نفس‌الأمر است و اعم مطلقا از خارج است. ممکن است یک خارجی، نفس‌الأمری باشد ولی خارج نباشد مثل پروردگار متعال یا اینکه اگر ما خارج را خارج از ذهن بدانیم پس این نفس‌الأمر ممکن است ذهنی باشد و خارجی نباشد زیرا برای ذهن این است چون ذهن از خارج اعم است و نفس‌الأمر از ذهن اعم است پس نفس‌الأمر از خارج اعم واقع می‌شود. هر چیزی که در خارج هست مثل قیام زید در نفس‌الأمر هست اما برعکس نمی‌شود یعنی ممکن است چیزهایی در نفس‌الأمر باشد که در خارج نباشد خارج عالم اعیان است. همان‌طور که نفس‌الأمر از ذهنی اعم مِن وجه است؛ در یک جا ذهنی هست و نفس‌الأمر نیست و در یک جا نفس‌الأمر هست و ذهنی نیست مانند حق متعال که ذهنی نمی‌تواند حق متعال را تصور کند. در یک جا هم ذهنی است و هم نفس‌الأمر است مثل قضیۀ ذهنیه.

ثمَّ ذکرنا مادةَ الاجتماعِ و الافتراقِ بِقولِنا إذْ فی صوادِقِ القضایا کَقولِنا الأربعةُ زوجٌ صدقا أی اجتمعَ نفسُ الأمرِ و الذهنیٍّ و فی قضایا کواذب و فی حقٍّ مطلقٍ عزَّ اسمُه فرقًا. فَفی الکواذِبِ مثلُ الأربعةِ فردٌ یَتَحَقَقَ الذهنی لا النفسُ الأمری.¹

سپس مادۀ اجتماع بین نفس‌الأمر و ذهن را ذکر کردیم. در قضایای صادقه مثل اربعه زوج است هر دو یعنی هم نفس‌الأمر و ذهنی با هم صدق می‌کنند. ذهنی یعنی قضیۀ ذهنی و در قضایای کاذب و در حق متعال فرق است و [بینشان جمع نمی‌شود] در قضیۀ اربعه فرد است ذهنی متحقق است و نفس‌الأمری متحقق نیست.

و فی الحقِ تعالی یصدقُ النفسُ الأمری لاَ الذهنیُّ لِکونِهِ خارجیًا صرفًا لا یُحیطُ بِهِ عقلٌ و لا وَهْمٌ.²

و در حق متعال نفس‌الأمر صدق می‌کند؛ الحق موجودٌ یک قضیۀ صادقه است که منطبق با نفس‌الأمر است ولی منطبق با ذهن نیست چون ذهن حق را نمی‌فهمد که حالا بخواهد بگوید: موجود است یا معدوم است. اینکه می‌گوید: الحق موجودٌ به‌خاطر تصور مجمل است. چون حق متعال خارجی صرف است.