جلسه ۷۷

شما می‌بینید که اگر آدم همین آدم است چشم، گوش، دست و پا دارد خصوصیّات [دیگری] در اینجا مطرح نمی‌شود. ما نگاه می‌کنیم می‌بینیم در مقابل ما آدم‌هایی هستند که دارند می‌میرند و چون بعضی‌ها هم مثل این هستند و حکمُ الأمثالِ فی ما یجوز و فی ما لا یَجوز واحد¹ بنابراین می‌گوییم: بعدی‌ها هم داخل در این قبلی‌ها هستند. باز ملاک ما ملاک آن نور عدمی نیست بلکه ملاک ما آن نور وجودی است که داریم می‌بینیم. درست شد؟! این ملاک ما است.

اما اگر اصلاً ملاک خارجی نداشته باشیم یک قضیۀ ذهنیه پرداخته‌ایم که هیچ‌گونه ملاک خارجی نداریم؛ یک انیاب و اغوالی در ذهن خودمان ترسیم کنیم، ذهن ما ساخته و بعد بگوییم که این قضیۀ صادقه است، اینکه صادقه نیست. در جلسۀ بعد عرض می‌کنم که چطور در قضایای ذهنیه چاره‌ای نداریم از اینکه ـ به یک حساب ـ قضایا را به قضایای خارجیه برگردانیم.

لذا اگر بخواهیم فرمایش مرحوم حاجی را به همان خصوصیّات اولیّۀ خودش نگه داریم و بگوییم که ملاک برای صدق و کذب در قضایای ذهنیه خود ذات شیء است دور یا تسلسل لازم می‌آید اگرنه، بگوییم که حد ذات شیء واسطه است برای‌اینکه این ذهن ما به خارج منتقل بشود در این‌صورت می‌توانیم بگوییم که مسئله در جایی قرار گرفته است. این مطالبی که عرض شد تمام آن به‌عنوان مقدمه بود اما آن بحث اصلی دیگر برای جلسۀ بعد بماند.

غررٌ فی بیانِ مناطِ الصدق فی القضیة.

الحکمُ إن فی قضیةٍ خارجیةٍ صَدَقَ. مثل حکم القضیةِ الحقیقیةِ الصادقةِ لِلعینِ انطبق و حَقُّه مِن نسبةٍ حکمیةٍ تامةٍ خبریةٍ و التّعبیرُ بِالحقِ لِلإشارةِ إلی اتّحادِهِ بِالذّاتِ معَ الصِّدقِ. فإنَّ الصادقَ هو الخبرُ المطابِقُ ـ بِالکسرِ ـ لِلواقعِ و الحقُ هو الخبرُ المطابَقُ ـ بِالفتحِ ـ لِلواقعِ طبق لِنفسِ الأمر فی الذهنیةِ متعلق بِالنسبةِ الحکمیة.²

حکم اگر در قضیۀ خارجیه صدق کند مثل حکم قضیۀ حقیقیه که صادق است که با عین منطبق می‌شود یعنی حکم اگر در قضیۀ خارجیه صدق بکند مثل قضیۀ حقیقیه باید با عین منطبق بشود یعنی با همان عین خارجی. حق هم گفته می‌شود و حق مطابقت با نفس‌الأمر است، مطابقت نسبت حکمیه با نفس‌الأمر در ذهن یعنی اینکه یک نسبت حکمیه با نفس‌الأمر در ذهن مطابقت داشته باشد این حق می‌شود و قضیۀ حقیقیه می‌شود و حق در مقابل صدق است از نسبت حکمیۀ تامۀ خبریه، آن نسبت حکمیۀ تامۀ خبریه و تعبیر بالحق اشاره است به اتّحاد حق ذاتاً با صدق.