جلسه ۷۵

مرحوم حاجی می‌گویند که این حرف خیلی بی‌اساس است، چون وقتی که ما یک وجود را وجودِ سیّال می‌دانیم و جزئی برای زمان غیر از جزء وهمی نمی‌توانیم تصوّر بکنیم، و هر جزئی که برای زمان تصوّر بکنیم باز به بی‌نهایت منقطع می‌شود پس زمان یک وجود جدا و قائم به نفس نیست.

مابإزاء تجردی نداشتن زمان

بحث زمان قبلاً به‌طور مجمل گذشت و در آنجا عرض کردیم افرادی که می‌گویند زمان یک وجود حقیقیّ خارجی دارد، ظاهراً این‌طور به‌نظر نمی‌رسد بلکه زمان یک انتزاع ذهن از وَضع و خصوصیّات اشیاء در خارج است؛ لذا زمان همیشه در مادیّات لحاظ می‌شود و در امور مجرّدة لحاظ نمی‌شود، یعنی ما نمی‌توانیم مابإزائی برای زمان در امور مجرّدة فرض بکنیم. و این مسئله تایید این مطلب است که زمان یک وجود قائم به نفس نیست.

هر چیزی که شما در عالَم اعیان تصوّر می‌کنید یک مابإزائی از نقطه‌نظر تجردی دارد ولو به‌نحو تجرد لطیف و تجردی که از صورت گریزان است و به معنا نزدیکتر است؛ این کتابی که الآن در مقابل من است یک صورت ملکوتی دارد، بعد یک صورت جبروتی و بعد یک صورت لاهوتی دارد که تمام اینها صورت‌هایی هستند که نزولِ آنها در این عالَم کثرت به‌صورت کتاب درمی‌آید. فرش، زمین، آسمان، زید و عناصر هم همین‌طور هستند. تمام مادیّات وجودات کثیفی هستند که یک جنبۀ تجردی در عالَم مجرّدات دارند ولی صحبت در زمان است که آیا زمان هم همین‌طور است؟

عدم امکان تصوّر مابإزاء تجردی برای زمان ولو به تسامح عرفی

شما بالأخره مکان را می‌توانید تصوّر بکنید، یعنی همین‌جایی که الآن ما هستیم مکان است، ما الآن تحیّز را مکان بدانیم نه خصوص زمین را، یا تنزّل کنیم به خصوص آنجایی را که می‌نشینیم، چون فضایی که الآن ما در آن هستیم فضای مادّه است. البتّه بحث مکان دقیق‌تر از این حرف‌ها است؛ آیا مکان خودش وجود خارجی دارد یا اینکه اجسام و اعیان خارجی مکان را می‌سازند؟ ما در هرجایی که جسم وجود داشته باشد به آنجا مکان می‌گوییم، ولی خود آنجا به‌تنهایی مکان نیست! من‌باب‌مثال این سینی الآن به‌تنهایی مکان نیست بلکه چون ما این لیوان را در آن می‌گذاریم آن سینی صفت مکانیّت را به‌خود می‌گیرد و الاّ خود سینی یکی از اعیان خارجی است. آیا به خود ما مکان می‌گویند؟ نه، ما هم یکی از اعیان خارجی هستیم، پس مکان یک جهت انتسابی و انتزاعی است از تعلّق مظروف به آن، هر چند که در عالَم اعیان به خود آن، مکان نمی‌گویند.