جلسه ۷۲

به اینجا که می‌رسند دیگر می‌مانند یعنی در اینجا دیگر می‌گویند که خدا اراده کرده است، می‌گوییم که اگر اراده کرده است بالأخره این اراده چگونه بوده است؟ می‌گویند که ما نمی‌دانیم! یعنی آخر و نتیجۀ بحث ایشان به تعطیل می‌رسد که ما نمی‌دانیم و خبر نداریم.

حقیقت کیفیت خلق موجودات توسط پروردگار

اما حقیقت قضیّه این است که تمام موجودات، معلول هستند و معلول نمی‌شود از علّت جدا باشد، بنابراین ما معلولِ ذات پروردگار هستیم و نمی‌شود از ذات پروردگار جدا باشیم. ولی اگر اشکال بکنند که در این‌صورت آیا ما پروردگار هستیم؟ می‌گوییم: نه، ما معلول هستیم و معلول یعنی تطوّر در ذات؛ یعنی ذات در خودش یک کیفیت و تغییری به‌وجود می‌آورد که اسم آن تغییر را حادث، ممکن، جدید، موجود و واجب بالغیر می‌گذاریم، تمام اینها اسامی هستند برای یک تطوّر و تغیّری که یک ذات در خودش به‌وجود می‌آورد.

من‌باب‌مثال اگر شما همین آتشی را که الآن وجود دارد در شرائطی قرار می‌دادید که نمی‌توانست حرارت را پخش بکند و این حرارت فقط در ذات خودش بود، دیگر این معلول از این آتش به‌وجود نمی‌آمد. ولی چون شرایط آماده است این آتش با تطوّری که در ذات خودش پیدا می‌کند، آن معلول را از خودش بیرون می‌اندازد و صادر می‌کند، یعنی خودش را به‌صورت آن معلول درمی‌آورد.

وجود معلول در ذاتِ علّت به‌نحو کُمون و استعداد

وقتی که شرایط برای من آماده نیست، مثلاً یک قالب برای من قرار بدهند که من را در همین حالت تربیع و چهارزانویی که که الآن دارم نگه دارند، در این‌صورت من دیگر نمی‌توانم هیچ‌گونه تطوّر و تغیّری در خودم به‌وجود بیاورم، اما اگر این قالب برداشته بشود من می‌توانم حرکت بکنم. من‌باب‌مثال دست و پای من را با طناب بسته‌اند و من را در یک محدوده‌ای قرار داده‌اند که حتّی سرم را هم نتوانم حرکت بدهم، مثل اینها که گردنشان را عمل می‌کنند که سر و گردنشان را گچ می‌گیرند، دیگر حتّی به اندازۀ دو سانتی‌متر هم نمی‌توانند سرشان را تکان بدهند چون کاملاً در گچ است و همین‌طور ثابت باید بماند. حالا اگر این گچ باز شد، یا این طناب از دست و پای من باز شد، من شروع به حرکت کردن می‌کنم. این حرکتِ من معلولی است برای علّت که خود همین وجودِ خاص است. یعنی این وجود خاص که تا به‌حال به این کیفیت بود، بعد خودش را حرکت می‌دهد، پس این وجود خاص، علّت برای وجود دیگری می‌شود که آن وجود، معلول برای همین وجودِ خاص است. اگر بگویند که چرا این معلول قبلاً نبوده است؟ می‌گوییم: چون شرائط و وسائل آماده نبوده است. پس این معلول در ذاتِ علّت به‌نحو کُمون و استعداد بود.