جلسه ۷۲

عدم منافات تغیّر در ذات با بساطت ذات پروردگار

تلمیذ: آیا تغیّرِ در ذات با بساطت ذات جور درمی‌آید؟

استاد: در خود ذات تغیّر نیست ولی در نزولِ ذات که تغیّر هست، یعنی خود ذات وقتی نزول پیدا می‌کند، تغیّر در آن پیدا می‌شود. مگر ذات دارای اسماء و صفات نیست؟! بله، خود مقام ذات، مقام بساطت است، ولی در تمام سلسله مراتب فعل و صفات و اسماء، تغیّر هست؛ در مرتبۀ فعل که دارید می‌بینید که عالم چگونه دارد می‌چرخد، اینها همه تغیّر و حرکت است، شما که نمی‌توانید انکار بدیهیّات بکنید، پس در مرتبۀ افعال، تغیّر هست. حالا به مرتبۀ صفات می‌آیید؛ صفات، علّت هستند و تغیّر در صفات، تغیّر زمانی نیست بلکه تغیّر در لازمان است، منتها نزول و تجلّی آن در این عالَم، نه در عالَم بالا به‌صورت زمانی درمی‌آید، چون در عالَم بالا دیگر زمان نیست، البتّه در برزخ زمان متناسب با خودش هست ولی در عوالم بالاتر از آن که دیگر زمانی وجود ندارد. در اسماء همین‌طور این مرحلۀ قید محدودتر می‌شود یعنی قیدش کمتر می‌شود و بساطتش بیشتر می‌شود تا به ذات می‌رسد، و وقتی که به مرتبۀ ذات رسید دیگر در آنجا تغیّر نیست.

پس درست است که در ذات، تغیّر نیست ولی آن ذات در مرحلۀ نزول و مرحله‌ای که می‌خواهد کار انجام بدهد، در خودش تغیّر ایجاد می‌کند. تغیّر در ذات به معنای اسماء و صفات است، نه‌اینکه تغیّر در ذات باز به معنای تغیّر در خود مرتبۀ ذات است. پس تغیّر در ذات به معنای تجلّی ذات به اسماء و صفات است و اسماء و صفات هم متغیّر هستند؛ اسم عالِم یک چیز است، اسم قادر یک چیز است، اسم حی یک چیز است، اسم قیّوم یک چیز است، و بعد این اسماء موجب صفات می‌شوند؛ خالِق یک چیز است، رحمان یک چیز است، قهّار یک چیز است، رازق یک چیز است، و بعد اینها مرحلۀ افعال می‌شوند؛ فعل، زید، عمرو و بکر می‌شود، و خود زید هم دارای افعال می‌شود؛ دارای حرکت، سکون، خواب، بیداری و رفتن می‌شود. تمام اینها مراحلی هستند که یکی پس از دیگری از مرحلۀ ذات نزول پیدا می‌کنند تا به آن مقام جزئیّت که همان مقام کثافت مادّه است تنازل پیدا می‌کند. تمام اینها را تطوّر در ذات می‌گویند.