جلسه ۶۹

عدم امکان توسعه در اوصاف مانند اعیان

حالا وقتی که شما در این قضیّه نتوانستید این کار را بکنید، چطور شما می‌توانید در یک وصف که یک امر واقعی قائم بالغیر است قائل به توسعه بشوید؟! ضَرب یک عمل خارجی است که ما آن را از اعیان می‌دانیم نه از اوصاف، یعنی با اینکه وصف است اما از نقطه‌نظر مصداق خارجی ضَرب از اعیان می‌شود، چون ضرب خودش برای خودش یک وجودی دارد. پس دیگر معنا ندارد که شما بگویید: ما یک وقتی ضرب را بشرط لا اخذ می‌کنیم که دراین‌صورت همان معنا و مفهومی است که در مقابل علم، قدرت و امثال‌ذلک است، و یک وقتی ضرب را لا بشرط اخذ می‌کنیم که دراین‌صورت هم ضارب را شامل می‌شود، هم مضروب، هم زمان ضرب، هم مکان ضرب و آلت ضرب را.

نظر استاد دربارۀ مصدر و مادّۀ اشتقاق

ما در اینجا به واضع لغت کار نداریم بلکه به گوینده کار داریم، آن بچۀ سه ساله از این ضرب چه می‌فهمد؟ یک وقتی خود ضرب به‌تنهایی لحاظ می‌شود این می‌شود معنای مصدری. چون گفتیم که مصدر بشرط لا است و لا بشرط نیست، آن چیزی که لا بشرط است مادّۀ اشتقاق است که ض، ر و ب است. وإلاّ اینکه گفته‌اند مصدر، اصل کلام است و از آن نُه وجه باز می‌گردد¹ صحیح نیست، از مصدر، نُه وجه باز نمی‌گردد بلکه مصدر خودش یک قِسم برای آن مادّۀ اشتقاق است. بله، اگر ما مصدر را به معنای مفهومی گرفتیم که صدور از آن لحاظ بشود آن وقت می‌شود ض، ر و ب. ولی خود ضربی که در جواب الضَّربُ ماهو؟ می‌آید که می‌گوییم: الضَّربُ هکذا، بشرط لا است و هیچ‌وقت نمی‌تواند لا بشرط واقع بشود. آن چیزی که لا بشرط است مادّۀ اشتقاق است که این بچه‌ها را از خودش به‌وجود می‌آورد.

اما وقتی که من می‌گویم ضارب، منظور من از این ضارب، محقق ضَرب است یعنی کسی که ضرب را به‌وجود آورده است. دیگر انتساب ضَرب به فاعل و مفعول در اینجا معنی ندارد. پس اگر انتساب ضرب به فاعل را به‌لحاظ محقق ضرب اخذ بکنید این همان ضاربِ مصطلح می‌شود، و اگر انتساب ضرب به ضارب و فاعل را بدون لحاظ محقق ضرب اخذ بکنید این دیگر ضرب می‌شود و ضارب نیست. پس مصدر با ضارب هیچ‌وقت در یک نقطه اجتماع پیدا نمی‌کنند، مصدر و اسم مصدر و مفعول در یک نقطه با هم اجتماع نمی‌کنند، چون همۀ اینها بشرط لا و عدمِ حمل بر دیگری هستند. پس شما نمی‌توانید ضرب را بر ضارب حمل بکنید، ضارب را نمی‌توانید بر ضرب حمل بکنید و ضارب را نمی‌توانید بر مضروب حمل بکنید. چطور اینکه ضارب هیچ‌وقت بر مضروب حمل نمی‌شود، مضروب هم بر ضارب حمل نمی‌شود، ضرب هم که قسیم اینها است نمی‌تواند بر خود اینها حمل بشود. بنابراین اینکه بگوییم اگر ما در اینجا بشرط لا اخذ بکنیم یا لا بشرط، مسئله فرق می‌کند حرف صحیحی نیست.