جلسه ۶۵

وَ کَما عَلِمتَ أنَّ الوُجودَ مُشَکِّکٌ، فاعلَم أنَّ کُلَّ المَفاهیمِ و المَهیّاتِ حتّی مَفهومِ الوُجودِ مِن حَیثُ هو لا مِن حَیثُ الحَکایَةِ عن المُعَنوَنِ عَلَی السّواءِ فی نَفیِ تَشکیکٍ عَنها علی الأنحاءِ بِأجمَعِها مِن الأوّلیّةِ و الآخَریّةِ و الأولَویَّةِ و خِلافِها و الأشَدّیَّةِ و الأضعَفیَّةِ و الأزیَدیَّةِ و الأنقَصیَّةِ و الأکثَریَّةِ و الأقَلّیَّةِ؛¹

«غرری در اینکه تکثّرِ وجود به ماهیّت است نه به خودش، و اینکه وجود مقول به تشکیک است

وجود به کثرتِ موضوع تکثّر پیدا می‌کند و مقصود از موضوع معنایی است که در مقابل محمول است که مصداق آن موضوع، ماهیّت است. (ایشان می‌گویند منظور از موضوع در اینجا هر شیئی است که ما محمولی برای آن می‌آوریم، نه‌اینکه منظورمان از موضوع، آن معنای متعارفی باشد که عَرَض بر آن حمل بشود یعنی موضوع در قبال عَرَض باشد، نه موضوع در اینجا اعمّ است، یعنی هم به خود وجود اطلاق می‌شود، هم به ماهیّت، هم به عَرَض و هم به جوهر اطلاق می‌شود. خلاصه اینکه به هر شیئی که مبتدا واقع بشود اطلاق می‌شود.) و الاّ اگر شما وجود را به‌تنهایی در نظر بگیرید، نه دوتا می‌شود و نه تکرّری در او هست. و اینکه وجود، مُشَکِّک است قبلاً روشن شد، همان‌طور که قبلاً گذشت که فهلویّون قائل به آن هستند.

اقسام تکثّر در وجود

سپس چون از این بیت استفاده می‌شود که ما در وجود دو نوع کثرت داریم: یکی از آن دو این است که وجود، انسان است و فرس، شجر، حجر و غیر اینها، و دوم اینکه وجود، مقدَّم و مؤخَّر است و شدید و ضعیف و امثال آن. (یعنی یکی کثرت عَرضیّه که حَجَر، انسان و شجر است، و یکی هم کثرت طولیّه که مقدَّم و مُؤخَّر است؛ یک وجود، وجودِ مقدّم است که علّت است، و مؤخّر است که معلول است، یکی مرتبۀ جوهریّتش قوی و شدید است و یکی جوهریّت و تجرّدش ضعیف است.) اراده کردیم که بیان کنیم تکثّر در اینجا بر وجه دوم که تکثّر طولیّه است بوده است، و در واقع تکثّر نیست و وحدت طبیعت مشکّکه به‌واسطۀ آن از بین نمی‌رود و انثلامی در آن پیدا نمی‌شود. (حالاکه فهمیدیم کثرت واقعی همان قسم اول است و کثرت دوم در حقیقت کثرت نیست) پس از اول مطلب را این‌طور مطرح می‌کنیم: