جلسه ۶۵

حُکَمایی که قائل به تشکیک هستند می‌فرمایند که وجود در مراتب طولیّۀ خودش که محدود به مادّه و صورت نیست، یک کثرت دارد؛ که ما آن را احساس می‌کنیم، و این کثرت در موجودات عالَم عِلوی تحقّق دارد، پس باید در آنجا یک نوع مَیزی باشد تا کثرت در آنجا راه پیدا بکند. اسم آن را تشکیک در وجود می‌گذارند، یعنی آن چیزی که باعث اشتراک بین یک شیء و بقیّۀ موجودات هست، همان چیز باعث افتراقِ بین آن و بقیّۀ وجودات دیگر است.

من‌باب‌مثال شما یک وقتی یک کیسه دارید که در آن، سه کیلو شکر می‌ریزید، و یک وقتی کیسه‌ای دارید که در آن، یک کیلو شکر می‌ریزید. آنچه که باعث شده است که این دو از هم مَیز پیدا بکنند همان شکر است؛ شکر سه کیلویی و شکر یک کیلویی. یعنی مابه‌الافتراق و ما به‌الإمتیاز بین آنها همان ما به‌الإشتراک آنها است، یعنی ما در جهت زیادی، سه کیلو به‌اضافۀ شیء دیگر نداریم که آن شیء دیگر، فصلِ ممیِّز بین این سه کیلو و آن یک کیلو باشد، و همین‌طور ما در جهت یک کیلو، یک فصلی نداریم که آن فصل، جهت نقصان این را به‌وجود می‌آورد، بلکه ما به‌الإشتراک بین این دو جهت همان مابه‌الافتراق آنها هم هست؛ مابه‌الافتراق به جنبۀ عدمی برمی‌گردد و ما به‌الإشتراک به جنبۀ وجودی برمی‌گردد.

عدم منافات کلام قائلین به تشکیک با بحث وحدت وجود

لذا مابه‌الافتراق هم در ناحیۀ نقصان و هم در ناحیۀ زیادت جنبۀ عدمی می‌شود، یعنی نه‌اینکه خود این شیء فی‌حدّ نفسه و ذاته و به اعتبار مفهومی مابه‌الافتراق بین دو شیء می‌شود، بلکه جنبۀ عدمی آن جنبۀ مابه‌الافتراق است؛ چون این یک کیلو واجِدِ فعلیّت سه کیلو نیست لذا بین آن و بین سه کیلو مَیز پیدا شده است، چون آن سه کیلو در رتبۀ یک کیلو نیست لذا از این یک کیلو بیشتر شده است و دو چیز را به‌وجود آورده‌اند.

بنابراین در اینجا کلام حُکمایی که قائل به تشکیک هستند منافی با وحدت وجود نیست، یعنی آنها هم می‌گویند که وحدت حقیقت وجود به‌حال خودش باقی است. حقیقتِ وجود یک تعیّن، عین و مابإزائی در خارج است که آن مابإزاء رتبه‌رتبه شده است، پس هر رتبه‌ای از رتبۀ دیگر به‌واسطۀ شدّت نور وجودِ خودش جدا شده است و همین جدا شدن یک کثرت را به‌وجود آورده است، این کلام قائلین به تشکیک در وجود است.