جلسه ۶۲

توضیح عبارت مرحوم حاجی در درست شدن قضایای حقیقیّه از معقول ثانی فلسفی

پس اگر این معقول ثانیۀ ما بخواهد محمول واقع بشود برای یک شیئی که آن شیء مصداق آن معقول در خارج است، در اینجا از این، قضایای حقیقیّه درست می‌شود. مثل‌اینکه بگوییم: «الانسانُ ممکنٌ»، آیا امکانی را که در اینجا محمول قرار داده‌اید و می‌خواهید آن را بر این انسان حمل بکنید، جزء معقولات اولیّه است یا ثانویّه؟ از معقولات اولیّه که قطعاً نیست، چون مابإزاء خارجی ندارد، پس می‌شود معقولات ثانیه؛ حالا آیا از معقولات ثانیه فلسفی است یا معقولات ثانیه منطقی؟ می‌گوییم که از معقولات ثانیه فلسفی است، چون گرچه ساختۀ ذهن است و در خارج مابإزاء ندارد ولی ما می‌بینیم مصادیق آن در خارج، موجود هستند؛ یعنی همین زید و عمرو در خارج، ممکن‌الوجود هستند یعنی از مصادیق این وصف و محمول ما هستند. «الانسانُ ممکن‌الوجود»؛ یعنی انسان به‌عنوان خارجی ممکن‌الوجود است، چون امکان دارد که شما انسان را به‌عنوان یک طبیعت هم درنظر بگیرید، ولیکن آن طبیعت به‌عنوان وجودش ممکن‌الوجود است ولی به‌عنوان صِرف‌ُالطبیعة، وصف امکان بر آن بار نمی‌شود.

پس اینکه می‌گویید: «زیدٌ ممکن‌الوجود»، یعنی امکان یک وصفی است که گرچه مابإزاء خارجی ندارد، یعنی این‌طور نیست که وقتی شما بخواهید زید را نگاه بکنید، ببینید که 54 کیلو زید است و نیم کیلو هم امکانش است، پس با اینکه این وصف مابإزاء خارجی ندارد، اما این زید با قرائن و جوانبی که دارد منشأ انتزاع می‌شود برای‌اینکه یک امکانی را بسازیم، و وقتی که آن را ساختیم، آن را به همین شیء خارجی حمل می‌کنیم. پس عروضِ این امکان بر زید در ذهن است و در خارج نیست، یعنی ما در خارج نمی‌توانیم آن را ببینیم، یعنی مثل وصفِ بیاض که عارض بر چیزی می‌شود نیست، اگر هست شما آن را به من نشان بدهید.

از لوازم ذاتیّه بودن امکان برای زید

تلمیذ: امکان از مقارنات زید است، پس چطور بگوییم که زید، منشأ انتزاع برای آن است؟