جلسه ۵۹

برخی اشکالاتِ بعضی از افراد هم از این ناشی می‌شود که احساس می‌کنند در بعضی از اوقات خودِ ذهن با تأمّل، تفکّر و ارتباط صورت را می‌سازد و به‌وجود می‌آورد، و در بعضی از اوقات آن صورت بدون تأمّل، تفکّر و احساس در ذهن نقش می‌بندد به‌طوری‌که انسان در بسیاری از موارد درحالی‌که هیچ‌گونه فکر، نظر و خیالی در او خطور نمی‌کند یک‌مرتبه یک صورت ذهنیّه برای او پیدا می‌شود؛ حالا چه به‌صورت امور باطنیّه به‌نحو کشف و شهود، و یا به‌نحو عالَم عقل و خیال و امثال‌ذلک. این مسئله باعث شده است که این افراد تصوّر کنند که این صُوَری که در ذهن پیدا می‌شوند بدون ارادۀ نفس بوده‌اند و حکمِ کیف را دارند یعنی مُکَیِّفی این کیف را بر این ذهن عارض و طاری کرده است. این مجمل و فشردۀ بحث وجود ذهنی است.

البتّه در اینجا باز همان مسئلۀ علم حضوری و حصولی مطرح می‌شود و اینکه صورت علم حضوری و علم حصولی چیست؟ آیا علم حضوری خودش هم صورت دارد یا خودش اصلُ الوجود است؟ که گفتیم اگر بخواهیم مسئله را به این مباحث بکشانیم مطلب بسیار اطاله پیدا می‌کند و بهتر این است که مطلب را در همین‌جا تمام بکنیم.

روشن شدن بحث وجود ذهنی با یک قاعدۀ کلّی

مطلب با توجه به آن بیان گذشته‌ای که در کیفیت تحقّق و ظهورِ وجود بود و قبلاً آن را عرض کردیم باید روشن شده باشد؛ که هیچ وجودی از مقام انبساطِ خودش به مقامِ تقیّد، بروز و ظهور نمی‌رسد إلا اینکه ماهیّتی از ماهیّات را به خودش می‌گیرد. و لاجَرَم این ماهیّت باید در تحتِ مقوله‌ای قرار بگیرد؛ مقولۀ جوهر یا مقولۀ عَرَض. حتّی در حرکت که قائل شده‌اند به اینکه حرکت نحوٌ من الوجود است و داخل در تحتِ مقوله‌ای نیست باز مسئله محلِّ بحث است و این قاعدۀ کلّی که امکان بروز و ظهور وجود فی‌حدّ نفسه نیست مگر به یک صورتی باز وجود دارد؛ حالا چه آن صورت، صورت عقلانی باشد یا صورت حسّی یا صورت باطنی یا صورت ظاهری، و چه مجرّد باشد یا غیر مجرّد.