جلسه ۵۹

بسم الله الرحمن الرّحیم

بیان اجمالی بحث وجود ذهنی

مطلب در اتّحاد عاقل و معقول تمام شد و تتمّه‌ای راجع به وجود ذهنی باقی مانده است که باز مثل مسئلۀ اتّحاد عاقل و معقول است. و دیدم که اگر بخواهیم این بحث را طولانی بکنیم، اطنابِ آن مُخِل است، لذا دیگر باید در این مسئله به همین‌مقدار که فی‌الجمله ملاکی به‌دست بیاید اکتفا کرد.

و آن مسئله این است که صحبت در وجود ذهنی به اینجا رسید که بعضی‌ها قائل هستند به اینکه وجود ذهنی کیف نفسانی است، بعضی‌ها قائل هستند به اینکه شبیه کیف است، و مرحوم حاجی و همین‌طور مرحوم آخوند در بسیاری از مواضع کتابشان تصریح دارند بر اینکه وجود ذهنی نحوٌ من الوجود است، یعنی از مقولۀ وجود است و داخل در تحتِ هیچ مقوله‌ای از مقولات نیست.¹ و روی‌این‌حساب بعضی بین مطلب مرحوم حاجی و آخوند جمع کرده‌اند و حتّی به مرحوم حاجی اعتراض شده است که مرحوم آخوند در بسیاری از موارد به این مطلب معترف است اما در بحث وجود ذهنی ایشان قائل به کیف نفسانی است، پس این حرف آخوند دلیل نمی‌شود که شما در اینجا به ایشان اشکال بکنید، و حدّاقل باید در تعلیقات خودتان اشاره‌ای به این مطلب داشته باشید. و رأی مرحوم محقق دوانی این بود که وجود ذهنی داخل در تحتِ مقولۀ خودش است؛ ان کان کیفًا فکیفٌ و ان کان فی المقولة الأخریٰ فالمقولةُ الأخریٰ و ان کان جوهرًا فجوهرٌ.²

برگشت اشکالاتِ افراد در بحث وجود ذهنی به جنبۀ ثبوتی

محصّل کلام این است که همه از نظر ثبوتی می‌دانند که چیزی واقع شده است منتها از نظر اثباتی در آن گیر کرده‌اند، نه‌اینکه از نظر ثبوتی هم در قضیّه اشکال داشته باشند. یعنی همه می‌دانند که بالأخره تمام این صُوَر ذهنیّه ـ سواءٌ کانَ عقلیّاً أو خیالیّاً، محسوساً أو معقولاً ـ یک تحقّقی در ذهن دارند منتها این مسئله که نحوۀ تحقّق آنها به چه نحوه‌ای است یک مسئلۀ دیگر است.