جلسه ۵۴

بنابراین خود این نفس وقتی که بخواهد یک عمل خارجی را انجام بدهد چند مرحله را طی می‌کند تا اینکه به آن عمل خارجی برسد، این را می‌گویند تنزّل. پس تنزّل نفس یعنی نفس از آن مرحلۀ خفایی که دارد و در آنجا درب را به روی همه بسته است بیرون می‌آید و خودش را نشان می‌دهد، می‌گوید: «بیایید من را ببینید!» یعنی از آن مقام عزّت خودش پایین می‌آید؛ مثلاً صحبت می‌کند و با این صحبت کردن خودش را در مَعرضِ سَمعِ همگان قرار می‌دهد، یا مثلاً حرکت می‌کند و با آن حرکت خودش را در مَعرض ابصار همگان قرار می‌دهد. پس نفس به‌واسطۀ عملی که در خارج انجام می‌دهد تنزّل پیدا می‌کند یعنی این عمل باعث می‌شود که نفس از آن مقام ذات خودش که کسی از آن خبر ندارد نزول پیدا بکند و بتواند در این عالَم طبع و مادّه کار انجام بدهد.

توضیح کیفیت تنزّل نفس

تلمیذ: چرا ما می‌گوییم که نفس تنزّل می‌کند؟

استاد: به‌خاطر اینکه این مراتبی را که نفس طی می‌کند یک مراتب پشتِ سرهم هستند که هر کدام از آنها نسبت به دیگری حکم معلول یا علّت را دارد و همیشه مقامِ علّت از مقام معلول اشرف است. نفس در مرحلۀ ذات خودش یک ذات قائم به خودش است و حالا ما به اینکه به سلسلۀ طولیّه می‌رسد کار نداریم و فعلاً خودش را درنظر می‌گیریم، که این قائم به ذات خودش است و اِعمال رویّه در استعدادهای خودش می‌کند؛ یکی از آن اعمال رویّه کردنش این است که من الآن یک نیّت می‌کنم که مثلاً آیا این کار را انجام بدهم یا انجام ندهم؟ این مقام، مقام مشیّت است، یعنی من از مرحلۀ ذات خودم که هیچ تغییر و تبدلّی در آن پیدا نشده است یک تغییری در خودم می‌دهم و یک مسئله‌ای را در ذهن خودم مرور می‌کنم. پس آن مقام ذات نسبت به این مرورکردن مسئله و تفکّر، حکمِ علّت را دارد. بعد می‌آیم احد الطّرفین این مسئله را ترجیح می‌دهم، وقتی که یکی از دو طرف را ترجیح دادم حالا روی انجام آن مسئله اراده می‌کنم. پس باز می‌بینید که این اراده یک مرحله‌ای پایین‌تر از مقام مشیّت است. بعد آن ارادۀ خودم را در قالب بدن می‌آورم یعنی به‌واسطۀ آلات بدن آن ارادۀ خودم را محقق می‌کنم. پس آن اراده علّت برای به‌حرکت درآمدن دست و آلات بدن می‌شود تا اینکه آن اراده در خارج محقق بشود. بنابراین آن اراده می‌شود علّت و این دست می‌شود معلول! ما این را می‌گوییم تنزّل؛ یعنی تنزّل ذات از مقام علیّت به مرحلۀ ظاهر که معلولِ عِلَل متعالیه است.