جلسه ۵۴

ثانیاً آیا مطلب از نقطه‌نظر برهان عقلی این‌طور است یا اینکه نفسِ ما چون در مرحلۀ استعداد و نقصان است و هنوز به تجرد نرسیده است، الآن دچار این نقیصه و ضعف است؟ و چه‌بسا افراد کُمَّل که مقام جامعیت داشته باشند جمیع شئونات مراحل و مراتب را در یک مرحله به‌صورت فعلیّت داشته باشند. یعنی ما در اینجا نه‌تنها دلیلی بر علیه آن نداریم بلکه دلیل برخلاف امتناع داریم، یعنی نه‌تنها دلیل بر امتناع آن نداریم بلکه دلیل بر ثبوت داریم.

ثالثاً همین‌قدر که شما اثبات می‌کنید که نفس وقتی به یک مسئله متوجّه باشد، از نظر قوا و مُدرِک و ادراک، وحدت در آن مسئله پیدا می‌کند هر چند نسبت به مراحل و موارد دیگر آن‌طورکه باید و شاید توجّه ندارد، یعنی بنا بر قاعدۀ امکان اشرف همین‌قدر قبول دارید که نفس به مراتب دیگر هم نظر دارد ولی نظرش نظرِ تام نیست، ما می‌گوییم چه اشکالی دارد که نظر تام هم بتواند داشته باشد؟! یعنی وقتی که نفس در این مرحله، فعلیّت دارد دلیل بر امتناعِ در مرحلۀ بالاتر چیست؟!

توضیح قاعدۀ امکان اشرف برای اثبات امکان وحدت نفس با تمام مراتب

شما یا باید بگویید وقتی که نفس می‌بیند به‌هیچ وجه‌من‌الوجوه دیگر نمی‌شنود، احساس نمی‌کند، تعقّل نمی‌کند و ذوق و رایحه‌ای به مشامش نمی‌رسد، درحالی‌که ما این حرف را نمی‌زنیم؛ چون بنده همین الآن که دارم به شما نگاه می‌کنم، در عین نگاه کردن به شما دنبال حرف‌هایم هستم که چه حرف‌هایی را ردیف بکنم! به‌طوری‌که اگر یکی از شما تکانی بخورد و حرکتی بکند متوجّه می‌شوم، نه‌اینکه آن سلسله مراتب از دست برود، بلکه متوجّه یک حرکت ظاهری در بصر می‌شوم. پس همین مقدار که شما این را قبول کردید چرا این دلیل بر وجود بالاترش نباشد؟! یعنی ممکن است یک کسی بالاترش را هم داشته باشد.

پس این افراد در اینجا باید بگویند که وقتی نفس در یک مرحله است، منقطع از تمام مراحل دیگر است، درحالی‌که کسی این حرف را نمی‌زند، یعنی البَدِیهَةُ تَشهَدُ بِبُطلانِهِ؛ و این قضیّه در مَرأی و مَنظر ما است. بنابراین ما قبول می‌کنیم که نفس در یک مرحلۀ از تعقّل، سایر قوایش را از دست نمی‌دهد! حالا شما بگویید که این در مرحلۀ کم است، مثلاً به‌جای صد در صد، سی درصد را داشته باشد. پس در سی درصد باز وحدت برقرار است؛ چون شما نمی‌توانید آن را از او بگیرید؛ یعنی وقتی سی درصد برای او اثبات شد، سی و پنج درصد هم می‌شود، چهل درصد هم می‌شود. چون وقتی ما اثبات یک صفتی را در یک موضوعی کردیم به قاعدۀ امکان اشرف می‌توانیم بگوییم که همین صفت ممکن است تکامل پیدا بکند و به صد در صد برسد و چرا نباید این‌طور باشد؟! و این خیلی دلیل روشنی است.