جلسه ۵۴

بسم الله الرحمن الرّحیم

جامعیت نفس در اتّحاد عاقل و معقول

تلمیذ: آیا نفس وقتی که در یک مرحله با یکی از صُوَر اتّحاد دارد، از مراحل و قوای دیگر خودش منقطع است؟ چون ما می‌گوییم که نفس در هر مرحله فعلیّت و وحدت دارد پس به آن مورد حد می‌خورد یعنی قوایش محدود می‌شود و جامعیت ندارد!

استاد: در وجود سِعی و مجرّدات چرا این‌طور نباشد؟! «النّفس فی وحدته کلّ القویٰ»؛¹ مگر در آنِ واحد نمی‌شود که نفس نسبت به موارد مختلف دارای فعلیّت‌های مختلف باشد؟! مثلاً در مرحلۀ سمع، سمع باشد و در مرحلۀ بصر، بصر باشد؛ شما الآن هم من را می‌بینید و هم گوشتان دارد حرف‌های من را می‌شنود درحالی‌که اینها دو فعلیّت هستند. حالا به این حرف می‌رسیم که بعضی‌ها مثل مرحوم مطهّری ایراد و اشکال کرده‌اند، ولی ما می‌گوییم که شاید مسئله غیر از این باشد! ایشان می‌فرمایند:

یکی از لوازم اتّحاد عاقل و معقول این است که نفس وقتی در یک مرحله است فقط در همان مرحله باشد و در مراحل دیگر نباشد؛ یعنی وقتی که سمع است واقعاً سمع باشد، وحدتِ سمع و سامع و مسموع باشد. وقتی که در مرحلۀ بصر است واقعاً بصر است. و دلیل هم می‌آورند به اینکه معمولاً نفس وقتی به یک مسئله توجّه بکند، توجّهش از سایر قوا سلب یا کم می‌شود یعنی به‌نحو دقّی و تأمّل و تعمّل نمی‌تواند دقّتِ نظر داشته باشد. و این دلیل بر این است که در همان مرحله، وحدت پیدا کرده است و آن وحدت به سایر جهات تسری پیدا نمی‌کند.²

اشکالات انقطاعِ نفس از سایر قوایش به سبب اتّحاد با یک مرتبه

ولی این مسئله از جهاتی مورد نظر است:

اوّلاً چه دلیلی داریم بر اینکه این مسئله راجع به همۀ افراد صادق باشد، حالا ما در خودمان نگاه می‌کنیم و این مسئله را می‌بینیم ولی چه برهان عقلی برای آن داریم که این مسئله راجع به همۀ افراد صادق باشد. بله، به‌حسب عادی و متعارف این‌طور است که وقتی شما یک مطلبی را گوش می‌دهید اگر یک شخصی مطلب دیگری بگوید آن‌چنان‌که باید و شاید به او توجّه پیدا نمی‌کنید و غفلت می‌کنید و امثال‌ذلک. ولی ما خیلی از افراد را دیده‌ایم که این‌طوری نیستند یعنی در عینِ توجّه تام به یک شیء، ممکن است توجّه به یک شیء دیگر هم برای ایشان پیدا بشود.