جلسه ۵۳

بنابراین وجود مادّه مساوی است با وجود فضا، نه‌اینکه مادّه در فضا می‌رود! نه، هر کجا که مادّه هست یعنی در آنجا فضا است، یعنی در آنجا مکان است. در اینجا فضا است یعنی در اینجا مکان است چون ما مادّۀ بدون مکان که نداریم، مجرّدات هستند که نیاز به مکان ندارند اما خود مادّه درهرصورت نیاز به مکان دارد.

«الموجودُ فی العین» تمثیل مرحوم حاجی برای مسئلۀ نفس و صورت

ایشان می‌گوید که علوم و صُوَر نفسانی ما هم از همین قبیل هستند، یعنی ما یک نفسی نداریم که این صورت در آن برود و بعد یک صورت هم از داخلِ آن، بیرون بیاید! مثل کاسۀ آب نیست که اگر شما در آن آب بریزید، پر شود و اگر آب آن را خالی کنید خالی شود درحالی‌که کاسه در جای خودش باقی است. نفس این‌طوری نیست، یعنی کسی این حرف را نزده است که نفس یک ظرفی است که یک صورتی در آن برود و بعد از آنجا بیرون برود.

حالا این حرف با ادلّۀ تجرد نفس هم منافات دارد؛ چون این مربوط به مادّه است درحالی‌که نفس، مجرّد است. یعنی هم صورت، مجرّد است و هم خود نفس، مجرّد است و سنخیّت بین دو مجرّد اقتضاء می‌کند که ظرف و مظروفی نباشد و تخلیه و تجریدی وجود نداشته باشد. تمام این مسائل به‌جای خودشان وجود هستند.

پس تمثیل برای مسئلۀ نفس و صورت، مسئلۀ «الموجودُ فی العین» است، یعنی ما در اینجا عین و ظرفی نداریم تا زید را در آن ظرف بیندازیم و بگوییم: «زیدٌ موجودٌ فی العین»، بلکه زید با موجودیّت و خود عین، همه حکم یک امر واحد را دارند؛ چه شما بگویید «عین»، چه بگویید «موجود» و چه بگویید «زید»، فرقی نمی‌کند. «زیدٌ موجودٌ فی العین» یعنی زید در عینیّت خودش وجود پیدا می‌کند و عینیّت در مقابل ذهنیّت برای این زید وجود دارد؛ چون ما دو وجود داریم: یک وجود ذهنی داریم که جنبۀ ذهن، تجرد، علمی و آگاهی دارد، و یک وجود خارجی داریم که ثقل، وزن، کمّ، قد و خصوصیّات کذا و کذا دارد.