جلسه ۵۳

تشبیه عدم استقلال اعیان به تساوی وجود مادّه و فضا

مرحوم حاجی می‌گوید:

در مسئلۀ وجود در اعیان هم اگر بخواهیم مثالی به‌عنوان تایید بیاوریم می‌بینیم قضیّه همین‌طور است؛ مثلاً می‌گویند که زید در اعیان موجود است، یعنی آیا اعیان یک ظرفی هستند که زید در آن رفته است؟! درحالی‌که ما غیر از زید چیز دیگری نمی‌بینیم! شما اعیانی به من نشان بدهید که زید در آن اعیان است! کاسۀ آب ظرف است که آب را در آن می‌ریزیم، یعنی معلوم است که این کاسه قبلاً آب نداشته است و الآن آب را در آن می‌ریزیم، اما شما یک ظرفی به من نشان بدهید که اسمش عین است و بعد این آب در آن رفته است! ما چنین چیزی نداریم.

مثلاً با علم طبیعی ـ طبق قاعدۀ نسبیّت و امثال‌ذلک ـ محدودیّت در فضا را اثبات می‌کنند. حالا اگر ما از آنها سؤال کنیم که این محدودیّت در فضا به چه نحوی است؟ می‌گویند که ما به‌جایی می‌رسیم که بعد از آن دیگر فضا نیست! می‌گوییم که ما سوار یک موشک همین‌طور می‌رویم تا بعد از میلیاردها سال ـ ده میلیارد، صد میلیارد، هرچه شما می‌خواهی بگو! ـ بالأخره آخرش باید به یک‌جایی برسیم دیگر! می‌رسیم به یک خطّی که اگر از آن خط جلوتر برویم شما می‌گویید که در آنجا دیگر فضا نیست. حالا اگر آمدیم و از آن خط جلوتر رفتیم، اسم آنجا چیست؟ آیا اسم آنجا فضا است یا نه؟ بالأخره قرار است به یک خطّی برسیم که اگر از این خط تجاوز کنید قوزک پایتان را با تیر می‌زنند! حالا اگر ما از آن خط تجاوز کردیم و جلوتر رفتیم، بالأخره آنجا همدیگر زمین است، هوا که نیست! اینها در آنجا چه می‌گویند؟

این اشکال درهرصورت وارد است ولی جوابی که داده‌اند این است که در هر کجا مادّه هست آنجا فضا است، نه‌اینکه ما یک فضایی داریم که این مادّه در آن فضا می‌رود! خود مادّه فضا درست می‌کند و مادّه مساوی است با فضا. هر کجا که مادّه هست لازمۀ مادّه این است که فضا باشد و برای خودش فضا درست کند.