بررسی دیدگاه حاجی سبزواری درباره صور علمیه و وجود ذهنی

یعنی در مرتبه‌ای که ذات می‌خواهد خودش را نشان بدهد و درست بکند و خلق بکند و به‌وجود بیاورد، نه در مقام احدیت که مقام غیب الغیوبی است،

لا هو کیف نه آن فیضِ اقدس کیف است وَ لا التَّعَیُّنَاتُ، و نه این تعیّنات کیف هستند  فَکَذٰلِکَ إشرَاقُ النَّفسِ پس همین‌طور اشراق نفس المُنبَسِطِ علی کُلِّ المَهِیّاتِ که منبسط است بر همۀ ماهیّاتی که المَعلُومَةِ لها معلوم برای آن هستند لَیسَ بِجُوهَرٍ وَ لا عَرَضٍ هم نه جوهر است و نه عَرَض!، فَلَیسَ کَیفًا پس اشراقِ نفس، کیف نیست وَ هو عِلمٌ درحالتی‌که علم است، وَ لا المَهِیّاتُ المُنبَسِطُ عَلَیهَا إشرَاقُهَا کَیفِیَّاتٌ و ماهیّاتی هم که علم و اشراقِ نفس بر آنها منبسط و گسترده شده است کیفیّات نیستند وَ هی مَعلُومَاتٌ. درحالی‌که آنها معلومات هستند 

پس معلومات ما هم از سنخۀ وجود هستند پس یک چیز در اینجا بیشتر نیست، یعنی نَفس و ارتباط و صورت یک چیز بیشتر نیستند که همان وجود است. این حرف خیلی خوبی است ولیکن آن اشکالی که عرض کردیم به آن وارد می‌شود

وَ بِالجُملَةِ أَخَذتَ مِن کُلِّ مَذهَبَیِ صَدرُالمُتَأَلِّهِینَ وَ المُحَقِّقِ الدَّوانِی شَیئًا و خلاصه اینکه من از هر کدام از این دو مسلک ملاّصدرا و محقق دوانی چیزی را گرفتم وَ تَرَکتُ شَیئًا و چیزی را ترک کردم: أمّا المَأخُوذُ مِن الأَوَّلِ اما آن چیزی را که از مسلک ملاّصدرا گرفتم این است که فَکَونُ الصُّوَرِ العِلمِیَّةِ بِالحَملِ الأوَّلِیِّ مَقُولاتٌ لا بِالشَّایِعِ، صُوَر علمیّه به حمل اوّلی ذاتی مقولات هستند نه به حمل شایع! وَ أمَّا المَترُوکُ فَکَونُهَا کَیفًا بِالشَّایِعِ و اما متروک از مسلک ملاّصدرا این است که ایشان فرمودند این صُوَر علمیّه به حمل شایع کیف نفسانی هستند ولی من این را رد کردم.وَ أمَّا المَأخُوذُ مِن الثّانِی فَکَونُهَا کَیفًا تَشبِیهًا،اما آن چیزی را که از مسلک محقق دوانی گرفتم این است که به این صُوَر علمیّه از باب تشبیه و مسامحه کیف گفته می‌شود.وَ أمَّا المَترُوکُ فَکَونُهَا مُندَرَجَةً تَحتَ المَقُولاتِ حَقِیقَةً و اما متروک از مسلک محقق دوانی این است که ایشان فرموده‌اند صُوَر علمیّه واقعاً و حقیقتاً در تحتِ مقولات وارد هستند، فَجُوهَرُهَا جُوهَرٌ حَقِیقِیٌّ وَ کَمُّهَا کَمٌّ حَقِیقِیٌّ وَ هٰکذا. پس جوهر این صُوَر علمیّه جوهر حقیقی، کمّ آنها هم کمّ حقیقی و کیف آنها هم کیف حقیقی است. وَ لِهذا سَکَتُ فِی المَتنِ عن کَونِ الصُّوَرِ العِلمِیَّةِ کَیفًا بِالشَّایِعِ. مرحوم حاجی می‌گوید که ما این را قبول نداریم و مسئله این‌طوری نیست! و به همین‌خاطر ما در متن ساکت شدیم از اینکه بگوییم صُوَر علمیّه به حمل شایع کیف هستند