تفسیر کلام صدرالمتألهین در وجود ذهنی و نقد دیدگاه حاجی سبزواری

فَمَهِیَّةُ العِلمِ کیف بِالذّاتِ وَ تِلکَ الصُّوَرُ المَعلُومَةُ کیف بِالعَرَضِ؛¹

«در جواب می‌گوییم که وجود این ماهیّات یعنی مقولات مذکور همان کون و تحقّق آنها است و مراد از کلام ملاّصدرا که گفت: من حیث وجودها، این وجود (یعنی وجود به معنای کون و تحقّق) نیست بلکه شاید منظور وجود خاصّی است که ماهیّت خاصّی دارد، مثلاً بگوییم که مرادش از ماهیّت، ماهیّت علم بوده است که وجود خاصّ این ماهیّت همان ظهورش بر نفس می‌باشد، و در این‌صورت وجود به این معنا یک کمال دومی برای آن صُوَر است و وجود دیگری به‌حساب می‌آید؛ چون وجود این مقولات و صُوَر در خارج، متحقّق است درحالی‌که وجود به معنای ظهور برای نفس چنین تحقّقی را ندارد.

پس ماهیّت علم، کیف بالذّات است و صُوَر معلومه، کیف بالعَرَض می‌باشند. (یعنی قاعدۀ لزوم انتهاء کلّ ما بالعَرَض إلی ما بالذّات سر جای خودش باقی است و اشکال به صاحب اسفار وارد نمی‌باشد.)»]

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد