بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

جواب از اشکال عَرَضیّت در نظر مرحوم دوانی

تلمیذ: آیا در اینجا این اشکال پیش نمی‌آید که بالأخره اینها قائم به نفس هستند پس با آن شیء خارجی فرق می‌کنند؟

استاد: بله، قائم به نفس بودن به معنای این است که نفس، ظرف برای اینها است همان‌طور که زمان و مکان ظرف برای وجودِ جواهر و اعراض هستند. پس همان‌گونه که خود زمان و مکان ظرف هستند، نفس هم ظرف است. ولی اینجا اشکال در جنبۀ عَرَضیّت پیش می‌آید که می‌گوییم شما جنبۀ عَرَضیّت را چه‌کار می‌کنید که الآن این صُوَر عارض بر نفس شده‌اند؟

جواب این را هم قبلاً گفتیم، که این عَرَضیّت در اینجا باعث نمی‌شود که آن شیء خارجی داخل در تحتِ یک مقوله‌ای بشود بلکه به هر شیء حالّی عرض گفته می‌شود؛ حتّی در اینجا به جوهر هم از روی مسامحه عَرَض می‌گویند. یعنی به‌صرف اینکه من الآن در این مکان واقع شده‌ام ـ ولو اینکه جوهر هم هستم ـ، می‌گویند در این مکان و در این زمان عارض شده است. پس این مفهوم عَرَضیّت یک مفهوم عامی است که هم به اعراض تسعه گفته می‌شود و هم به خود جوهر. روی این حساب از این نقطه‌نظر همدیگر اشکالی پیش نمی‌آید.

رفع تمام اشکالات واردۀ حکماء در وجود ذهنی بنا بر نظر مرحوم دوانی

تلمیذ: آیا محقق دوانی در معانی کلمات توسعه داده‌اند؟ یعنی آیا اصطلاحاتی برخلاف قوم مدّ نظر ایشان بوده است؟

استاد: نه، ایشان اصلاً توسعه نداده است، ایشان واقعاً قائل به کیف نیستند! حالا اشکالی که حاجی می‌خواهد بر مرحوم دوانی وارد کند یک مسئلۀ دیگر است و آن مسئله این است که حکماء صورت ذهنیّه را از مقوله کیف دانسته‌اند ولی ایشان اصلاً صورت ذهنیّه را از تحت کیف بیرون برده است؛ جواب این مسئله را چگونه بدهیم؟ اگر ایشان این مسئله را قبول نکند دیگر همۀ اشکالات حل هستند و آن اشکال عَرَضیّت دیگر وارد نیست. چون خود مرحوم حاجی در آن بحث که چطور ممکن است یک جوهر تبدیل به عرض بشود فرموده‌اند که این عَرَضیّت کثیرِ اشکال نیست بلکه کثیرِ اشکال این اشکال دوم است که چگونه یک مقوله تبدیل به مقوله‌ای مقابل خودش بشود؟!¹