بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

بسم الله الرحمن الرّحیم

بررسی نظر محقق دوانی و سید صدرالدّین در وجود ذهنی

بحث ما در نقل اقوال راجع‌به وجود ذهنی به اینجا رسید که مرحوم حاجی کلام سید صدرالدّین را نقل کرد که ایشان قائل به انقلاب ذاتی در صُوَر بودند. آن مطلب تمام شد تا اینکه الآن به کلام محقق دوانی رسیدیم.

قول به «تشبیه» و «مسامحه» مرحوم دوانی در بحث وجود ذهنی

مرحوم دوانی از حکماء معروف شیراز است، شیراز سرزمین ذوق پرور بوده است و نقل می‌کنند که افراد خیلی خون‌گرم و مهمان‌نوازی هم داشته است.¹ شیراز چند حکیم داشته است که از جملۀ آنها محقق دوانی، قطب‌الدّین شیرازی، میر سید شریف و سید صدرالدّین شیرازی است و ملاّصدرا هم که از همه سبقت گرفت.

یکی از آن حکماء محقق دوانی است که بعضی‌ها دوّانی هم می‌گویند به تشدید واو. ایشان در وجود ذهنی قائل به «تشبیه» و «مسامحه» هستند و می‌فرمایند که تمام این صور ذهنی که در ذهن انسان می‌آید تبدیل به کیف نمی‌شوند بلکه اینها بر همان صورت اولیّۀ خودشان هستند؛ یعنی اگر شما جوهر در ذهنتان بیاورید جوهر است، اگر کیف در ذهنتان بیاورید کیف است، اگر کمّ بیاورید کمّ است و هلمّ جرّاً. منتها از نقطه‌نظر مشابهتی که این صورت ذهنی در انطباعش در نفس، با کیف دارد به آن کیف می‌گویند اما در واقع کیف نیست بلکه همان صورت خودش است و با آن فرقی نمی‌کند.

پس بنابراین بقیّه مقولات ـ غیر از خود کیف ـ بر همان صورت خارجیّه و مقولۀ خارجی خودشان هستند و به‌واسطۀ آمدن در ذهن تغییری از جایشان نمی‌کنند. روی این حساب دیگر اشکالی هم پیش نمی‌آید، به‌خاطراینکه اینها کیف نمی‌شوند تا اینکه شما بگویید که انقلاب ذاتی پیدا شده است! بلکه آنها همان چیزی که بوده‌اند هستند. من‌باب‌مثال اگر شما یک جوهر را در ذهنتان بیاورید، این جوهر همان جوهر خارجی است و هیچ فرقی نکرده است پس در این‌صورت ما هیچ کیف نفسانی هم نداریم تا شما اشکال کنید.