بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

جایی که اشکال دارد این مورد است اما اینکه یک شیئی که محلّ است بعد حالّ بشود، خیلی مهم نیست؛ چون عَرَض یک مفهوم عامی است که هم به خود اعراض تسعه عَرَض می‌گویند و هم ما در بعضی از موارد ممکن است از باب مسامحه به خود جوهر و محل هم به‌عنوان حلول در یک ظرفی عَرَض بگوییم، مثل عروض صورت بر مادّه یا وجود بر ماهیّت که این مسئله در السنۀ فلاسفه استعمال دارد. صحبت و اشکال در آن جایی است که یک عَرَض حقیقی که داخل در یک مقوله است داخل در مقولۀ دیگر بشود؛ یعنی مقولۀ کیف یا کمّ یا فعل و انفعال و امثال‌ذالک که جنس‌الأجناس برای آن عَرَض هستند تبدیل به جنس دیگر بشوند، این انقلاب است و اشکال در اینجا وارد است که ایشان فرمودند که عقول را حیاری کرده است و....

ولی مرحوم محقق دوانی از اول زیر پای کیف را زده است و گفته است که ما اصلاً کیف نفسانی نداریم و اینکه حکماء به آن کیف می‌گویند، تشبیه و مسامحه است. چون این کیف شبیه به کیفِ خارج است و ما در کیفِ خارجی می‌بینیم که یک محل، ظرف و جوهر وقتی تکیّف پیدا بکند، تغییری در او پیدا می‌شود که این تغییر قبلاً نبوده است؛ یعنی این چگونگی بعداً در آن پیدا می‌شود بدون اینکه خود ذات عوض بشود، به‌همین‌خاطر به کیف نفسانی هم از باب مشابهتِ تغییری که در نفس پیدا می‌شود با خارج، کیف می‌گویند. می‌گویند که نفس الآن مُکیَّف به این صورت شده است، نفس الآن مُکیَّف به این وجود ذهنی شده است، نفس الآن به‌واسطۀ این صورت ذهنیّه تغییر پیدا کرده است؛ اما در واقع این کیف نیست بلکه صورت جوهریّۀ خودش است؛ یعنی اگر شما کمّ را در ذهنتان آوردید همان کمّ باعث تغییر این ذهن شده است، اگر جوهر را آوردید خود جوهر باعث تغییر شده است. پس در اینجا خود جوهر، خود صورت و خود آن اعراض بماهیّتها خودشان حضور دارند و از باب مسامحه به آن، کیف می‌گویند.