بررسی اقوال در وجود ذهنی: متکلّمین، قائلین به شبح و سید صدرالدّین

عینیّت ماهیّت ذهنی و خارجی در قول سید صدرالدّین

تلمیذ: در این‌صورت این، علم نیست چون دیگر حکایت از آن ماهیّت خارجی نمی‌کند و مطابقت با آن ندارد!

استاد: این علم است و عیناً با آن ماهیّت در خارج مطابقت دارد و این عَرَض باعث نمی‌شود که این ماهیّت از آن خصوصیّت جوهری یا عَرَضی خودش دست بردارد. اینکه شما می‌فرمایید این حکایت از آن ماهیّت در خارج نمی‌کند درصورتی است که ماهیّت، انقلابِ ماهوی بدهد؛ مثلاً یک جوهر در ظرف جوهر بودنش تبدیل به عَرَض شود یا کمّ تبدیل به کیف شود.

ولی وقتی که شما یک کمّ را تصوّر می‌کنید آن کمّ بماهیّته باز در ذهن هست منتها خصوصیّت کمیّتش تبدیل به کیفیت می‌شود؛ یعنی آن خط درعین‌حال که شما آن را تصوّر می‌کنید باز خط است و خط‌بودنش را دارد، سطح‌بودنش را دارد اما آن خصوصیتی که شما در ذهن هم او را کمّ بنامید، به کیف تغییر پیدا می‌کند.

وقتی که شما گوسفندی را تصوّر می‌کنید، گوسفندی که در ذهن شما است مثل همانی است که در خارج است منتها اگر آن گوسفندی که در خارج بود را وزن می‌کردید شصت کیلو بود ولی الآن که در ذهن شما است این وزن را ندارد. اینکه شصت کیلو ندارد به‌خاطر این نیست که آن گوسفندی که در ذهن شما آمده است تبدیل به کتاب شده است، گوسفند باز گوسفند است ولیکن این ثقل و ثقالت از عوارضی است که وجود در خارج بر این ماهیّت تحمیل کرده است. الآن که این وجود خارجی از این ماهیّت سلب شد، آن وجود ذهنی آثار و عوارض دیگری را بر این ماهیّت تحمیل می‌کند که عبارت از کیف بودن باشد، ولی باز ماهیّت به‌جای خودش محفوظ است.

از دست دادن عوارض، لازمۀ هر ماهیّتی است. شما اگر یک خاک را درنظر بگیرید می‌بینید که این خاک مرتّب درحال تغییر است: شما آب به آن می‌پاشید این خاک سفت می‌شود و می‌چسبد، بعد آبش خشک می‌شود و دوباره پودر می‌شود و آن را جمع می‌کنید ولی خاک سرجایش است. این عوارضی را که خاک از دست می‌دهد باعث نمی‌شود که خود ماهیّتش هم از بین برود بلکه ماهیّت سر جای خودش هست و عوارضش به‌خاطر تبدّل وجود از بین می‌روند.