منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

وجه اصعب بودن اشکال دوم بر وجود ذهنی

و إنّما قلنا: «هذا أصعب من الأوّل»؛ ما گفتیم که این اشکال از اشکال اول مشکل‌تر است لأنّ العرَض عرضٌ عامٌّ للمقولات التّسع العرضیّة چون عَرَض یعنی مفهوم عرضیّت نسبت به مقولات تسع یک عَرَض عام است؛ 

یعنی به همۀ مقولات تسع، عَرَض می‌گویند یعنی این عَرَضیّت بر همۀ مقولاتِ تسع صدق می‌کند. پس ما می‌توانیم همین مفهوم عرضیّت را به این عنوان بر جوهر هم حمل بکنیم، نه‌اینکه جوهر تبدیل به عرض می‌شود! یعنی این مفهوم عرضیّت بر جوهر هم صادق است. پس چون در اینجا جوهر عروض پیدا می‌کند ما می‌توانیم بگوییم که جوهر هم عرض است نه‌اینکه خودش جزء مقولات بشود.

لکونه من «العروض» چون عَرَض از عروض می‌آید و هو وجودها فی الموضوعات و عروض عبارت از وجودِ این مقولات در موضوعات است، فلیس کثیر إشکال فی کون الجوهر الذّهنی عرضًا پس خیلی اشکال ندارد که ما بگوئیم جوهر ذهنی عَرَض است، إذ لا یصیر جنسًا له زیرا عَرَض جنس برای آن نمی‌شود

 بلکه یک مفهومی است که شما بر آن حمل کرده‌اید.

پس شما اگر به جوهر از این باب که در ذهن حاصل می‌شود عَرَض بگویید اشکال ندارد. اما اشکال جوهر ذهنی در آنجایی است که تبدیل به یکی از مقولات بشود مثلاً تبدیل به کم بشود، تبدیل به زمان بشود. جوهر اگر تبدیل به زمان شد شما بیا اشکال کن که جوهر تبدیل به زمان نمی‌شود! اگر تبدیل به کیف شد شما بیا اشکال کن که جوهر تبدیل به کیف نمی‌شود! اما حالا ما از اینکه بگویید جوهر چون عارض بر ذهن می‌شود به آن عَرَض می‌گوییم، می‌توانیم اغماض کنیم و آن را ندیده بگیریم و بگوییم که این مسئله عیب ندارد و اشکال ندارد چون عَرَض از عروض می‌آید و دیگر اشکال ندارد که بگوییم جوهر هم عارض شده است.

می‌گویند که فلاسفه هم به این اشیاء شیء می‌گویند و هم به خدا! اگر شما به این اشیاء شیء می‌گویید پس دیگر خدا، شیء نیست! البتّه خود خدا هم شیء است و در روایت داریم که «شیءٌ لا کالاشیاء».¹ آقا، شیء یعنی چیز؛ پس اگر شما به این ذرّه چیز می‌گویید، دیگر به خدا نباید اطلاق شیء بکنید؟