منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

و قد تقرّر [این مطلب] مقرّر شده است انحفاظ الذاتیّات فی أنحاء الوجودات حفظ ذاتیّات در انحاء وجودات (که ما این را اصل موضوعی و مفروغٌ‌عنه گرفتیم) کما تسوق إلیه أدلّة الوجود الذهنی همانطور ادلّۀ وجود ذهنی ما را به این مطلب می‌کشاند یجب واجب است أن تکون جواهر باید جواهر باشد أینما وجدت که در هر جایی که بخواهند پیدا بشوند غیر حالّة و حال هم نباشد. و حیثما تحقَّقت در هر جایی که تحقّق پیدا بکنند، (چون حال بودن از اوصاف عَرَض است.) فکیف جاز أن تکون حالّةً  ـ کما هو مذهبهم ـ  فی الذهن، پس در این‌صورت چگونه جایز است که این حقایق در ذهن بنا بر مذهب این افراد حال باشند؟ و هو محلٌّ مستغن عنها فی وجوده، درحالتی‌که ذهن یک محلّی است که در وجود خودش مستغنی از آنها است، و الحالُّ فی المستغنی عَرضٌ و حال در مستغنی هم عَرَض است.

اندراج اعراض تسعه در مقولۀ کیف اشکال دوم بر وجود ذهنی

(أَمْ) ـ منقطعة بمعنی «بل» «أمْ» منقطعه به معنی «بَلْ» است، (یعنی ما اشکال را به بیان دیگری بیان می‌کنیم): (کَیْفَ تَحْتَ) مقولة (الْکَیْفِ کُلٌّ) من المقولات التّسع (قَدْ وَقَعَ)؟ بلکه چگونه در تحتِ مقوله کیف تمام مقولات تسعه واقع می‌شوند؟ هذا إشکال آخر أصعب من الأوّل. این اشکال دیگری است که از اوّلی مشکل‌تر است.بیانه: بیان این اشکال دوم این است:أنّ القوم قد عدّوا قوم فرموده‌اند که علم، العلم کیفًا نفسانیًّا کیف نفسانی است، و العلم عین المعلوم بالذّات، و علم عینِ معلوم بالذّات است؛ 

یعنی علم، عین همان صورت ذهنیّه است! به ارتباط بین ذهن و صورت، علم می‌گویند.

و المعلوم بالذّات قد یکون جوهرًا و معلوم بالذّات هم گاهی اوقات جوهر و قد یکون کمًّا و گاهی کمّ است و قد یکون مقولة أُخری و گاهی اوقات از مقولۀ دیگری است، فیلزم اندراج جمیع المقولات فی الکیف.پس لازم می‌آید که جمیع مقولات مندرج در تحتِ مقولۀ کیف باشند.