منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

کما اشتهر بینهم کما اینکه بین حکماء مشهور است که می‌گویند: أنّ الذّاتی لا یختلف و لا یتخلّف ذاتی نه مختلف می‌شود و نه تخلّف برمی‌دارد. 

اجتماع جوهر با عَرَض اشکال اول به وجود ذهنی

فهذا حکم صدّقه العقل این یک حکمی است که عقل آن را تصدیق کرده است و لکن عارَضه و نازَعه ولکن با این حکم یک حکم دیگری معارضه و منازعه کرده است أنّ (جَمعُ الْمُقَابِلَینْ مِنّهُ) و آن مطلب این است که از انحفاظ ذات و ذاتی جمع بین متقابلین لازم می‌آید 

یعنی شما چطور دو مقابل از ذات و ذاتی را با همدیگر جمع کردید؟! پس ذات و ذاتی در خارج به یک نحو است و در ذهن شما به نحو دیگری است؛ یعنی این دو وجود خارجی و ذهنی باعث شده‌اند که ذات و ذاتی در آنِ واحد دو لباس بپوشد، همان ذات و ذاتی در خارج لباس محلّیت را بپوشد و در ذهن شما لباس عَرَضیّت را بپوشد.

أی من انحفاظ الذّات و الذّاتی جمع دو مقابل در آن واحد (قَدْ لُحِظَ) لحاظ شده و لزم بنظر العقل أیضًا لازم می‌آید بنظرعقل ایضاً، و هو محالٌ. آن هم محال است. 

[و آن این است که از انحفاظ ذات و ذاتی جمع بین متقابلین لازم می‌آید که عقل به استحالۀ آن هم حکم می‌کند.]

(فَجَوْهَرٌ مَعَ عَرَضٍ کَیْفَ اجْتَمَعَ؟) حالا در بیان این مطلب برای شما مثال می‌زنیم: «جوهر» با «عرض» چطور جمع می‌شود؟ هذا تعیین للمتقابلین. با این کلام داریم متقابلین را برای شما معنی می‌کنیم.بیان اللزوم: بیان لزوم این اشکال أنّ الحقائق الجوهریّة حقایق جوهریّه بناء علی أنّ الجوهر جنس لها بنا بر اینکه جوهر جنس این حقایق است 

که همین نظر صحیح است. یعنی برخلاف نظر بعضی که چیزهای دیگری فرموده‌اند، جوهر جنس برای حقایق جوهریّه است که تقسیم به مجرّد و مادّه می‌شود و بعد مادّه هم تقسیم می‌شود تا همین‌طور پایین بیاید.