منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

اگر این‌طور باشد این مسئله مطرح می‌شود که حکماء در بحث علمِ نفس می‌فرمایند که قیامِ صُوَر به نفس به‌نحو کیفی است و اسم آن را کیف نفسانی می‌گذارند. ایشان می‌گویند قبل از اینکه این صورت در نفس بیاید، نفس ما یک نفس سازج و بسیط و خالصی بود ولی همین‌که صورت در نفس آمد، نفس در خودش یک تغییر احساس می‌کند و یک صفتی به‌خود می‌گیرد که ما اسم آن تغییر را کیف می‌گذاریم. واقعاً هم کیف است یعنی احساس این صورت، کیف برای نفس می‌شود. حالا مطالب در اینجا خیلی زیاد است، ان‌شاءالله در بحث‌های آینده عرض می‌کنیم که وقتی نفس می‌خواهد از این بساطت بیرون بیاید، باید یک انگولکی بشود و یا سوکی و [دست‌کاری و تحریکی] بدهید!

از طرف دیگر می‌بینید وقتی که صُوَر بر این نفس وارد شدند، چیزی از نفس کم نشد و چیزی هم به نفس اضافه نشد؛ یعنی شما احساس نمی‌کنید که بزرگ شدید یا کوچک و مُچاله و جمع شدید! نه، همین‌قدر در خودتان احساس تغییر کردید، آن تغییر می‌شود وصف کیفی برای نفس؛ یعنی کیفیتی برای نفس حاصل می‌شود. و کیف هم از اعراض است.

تباین ذاتی مقولات عشر اساس اشکال دوم

پس حالا صحبت در این است که چگونه ممکن است این جوهر که قسیم کیف است یا کم که قسیم و مقابل کیف است، در آنِ واحد دو ماهیّت به خود بگیرد؟! چون اگر این کم، کم است پس چطور ممکن است در آنِ واحد در خارج عَرَض و داخل در مقولۀ خودش باشد اما در ذهن داخل درمقولۀ کیف باشد؟! یعنی چطور ممکن است که یک عَرَض و یک ماهیّت در آنِ واحد داخل در تحتِ دو مقوله باشد؟! این اشکال دوم است که دیگر هیچ راه مفرّی از آن نیست! مثلاً زید در آنِ واحد گوسفند و انسان نیست! پس امکان ندارد که یک ذات در آنِ واحد در تحتِ دو ماهیّت باشد.