تحلیل معنای قضیه حقیقیه و کیفیت جعل احکام شرعی

این را قضیّۀ حقیقیّه می‌گویند که حکم در آن از محمول به افرادِ موضوع سرایت می‌کند؛ چه افراد موجودِ بالفعل و چه موجودِ بالقوّة و الاستعداد؛ یعنی چه افرادی که بعداً بیایند یا افرادی که از تحقّقشان گذشته است.

انحلال قضایای حقیقیّه به شرطیّه بنا بر نظر مرحوم نائینی

روی این اساس مرحوم نائینی ـ رحمة الله علیه ـ می‌فرمایند که قضایای حقیقیّه منحلّ به قضایای شرطیّه می‌شوند؛¹ یعنی وقتی که می‌گوییم هر انسان مطالب خود را با ایماء و اشاره یا لفظ و کتابت انتقال می‌دهد معنایش این است که اگر فردی از انسان موجود باشد این عمل را انجام می دهد.

یعنی به‌طورکلّی قضیّۀ حقیقیّه، قضیّۀ شرطیّه می‌شود؛ مثلاً می‌گویند عالِم این کار را انجام می‌دهد، یعنی اگر عالِمی وجود پیدا کرد این کار را انجام می‌دهد، نه‌اینکه عالِمی که فعلاً هست، این کار را انجام می‌دهد. من‌باب‌مثال می‌گویند انسان اگر از مکانِ گرم به جای سرد بیاید سرما می‌خورد. معنای این حرف این نیست که افرادی که الآن در مکانِ گرم مثل حمام هستند اگر از آنجا بیرون بیایند و به حیاط بروند سرما می‌خورند بلکه منظور این است که اگر انسانی وجود پیدا کند ـ صرف نظر از انسان فعلی یا انسانی که قبلاً بوده است یا بعداً پیدا می‌شود ـ این حکم بر او بار می‌شود. این می‌شود قضیّۀ شرطیّه که به‌واسطۀ انحلال قضیّۀ حقیقیّه از بطنِ آن بیرون آمد، یعنی قضایای حقیقیّه منحل می‌شوند به قضایای شرطیّه. حالا به اینکه آیا این مسئله صحیح است یا صحیح نیست، کاری نداریم.

قضایای حقیقه در قرآن و احکام 

آن‌وقت استفاده‌ای که در اینجا از این مطلب می‌شود این است که آیا احکام‌الله واقعی و حکمِ شارع در مقام جعل به افراد محقّق‌الوجود مانند قضیّۀ خارجیّه تعلّق گرفته است؟ یعنی شارع گفته است افرادی که من‌باب‌مثال الآن حیات دارند و مکلَّف هستند باید نماز بخوانند. آیا مسئله این‌طور است یا اینکه به نحو دیگری است؟