تحلیل معنای قضیه حقیقیه و کیفیت جعل احکام شرعی

بسم الله الرحمن الرّحیم

چیستی قضایای حقیقه و تعریف آن

مدار وجود ذهنی بر اساس این بود که آیا آن چیزی را که ما وجود ذهنی می‌دانیم عینِ ماهیّت اشیاء است که در ذهن نقش می‌بندد ـ حالا نقش می‌بندد یا ذهن آن را ایجاد و انشاء می‌کند ـ یا اینکه ماهیّت اشیاء نیست؟

البتّه در جلسۀ قبل عرض شد که وجود ذهنی قطعاً ماهیّت اشیاء نیست و ان‌شاءالله بحث دامنۀ آن را در بحث‌های آینده که مربوط به وجود ذهنی است عرض می‌کنیم؛ مانند بحثِ قائلین به اشباح و امثال‌ذلک که آنها در مسئلۀ کیفیت تحقّق کیف در نفس اختلاف کرده‌اند و مشکلی برایشان پیدا شده است. در آنجا عرض می‌کنیم که بالأخره این مسئلۀ وجود ذهنی از چه مقوله‌ای است!

مطلبی که در این جلسه باید عرض کنیم این است که مرحوم حاجی ادلّه‌ای برای اثبات وجود ذهنی آورده‌اند که ادلّۀ خوبی هم هستند؛ یکی «قاعدۀ فرعیّت» را مطرح کرده‌اند که در جلسۀ قبل عرض شد. و در زمرۀ این ادلّه، مسئلۀ «صرف‌الحقیقة» را مطرح کردند که باالاجمال آن را عرض کردیم. به نظر می‌رسد که اگر راجع به مسئلۀ صرف‌الحقیقة یک توضیح بیشتری داده بشود، شاید هم برای همین بحثی که در پیش داریم مفید باشد و هم برای مباحث فقهی و اصولی!

و آن مسئله این است که مرحوم نائینی در مبحث جعل و انشاء می‌فرمایند که احکام‌الله به قضیّۀ حقیقیّه تعلّق می‌گیرند.² و قضیّۀ حقیقیّه بنا بر اصطلاح مرحوم نائینی وهمین‌طور مرحوم حاجی این است که حکم از محمول بر ذات موضوع حمل بشود به لحاظ افراد موجود و مقدّر؟

یک وقتی می‌گوییم هر کسی در قم هست دیشب سرما خورده است؛ در اینجا حکم روی فرد خارجی موجود رفته است، ولی یک وقتی مطلب اعمّ است از افرادِ موجود بالفعل و افراد مقدّر. من‌باب‌مثال می‌گوییم که انسان روی دو پا راه می‌رود یا انسان مطالب خود را به‌وسیلۀ اشاره یا کتابت یا زبان به دیگری القاء می‌کند. این قضیّه و موضوع اعمّ است؛ از افرادی که فعلاً مشمول این حکم هستند و از افرادی که فعلاً واجد این محمول هستند، و همین‌طور افرادی که قبلاً بوده‌اند، و همین‌طور افرادی که بعداً پیدا بشوند. همه در اینجا مشمول این حکم خواهند شد و این‌طور نیست که قضیّه فقط اختصاص داشته باشد به افرادی که الآن هستند یا قبلاً بوده‌اند.