اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح

بسم الله الرحمن الرّحیم

‌ 

دلیل مرحوم سبزواری بر تحقق وجود ذهنی 

یک بحث از وجود همان بحثِ شناخت است که از آن تعبیر به وجود ذهنی می‌آید. در بحث وجود ذهنی صحبت در این است که آن چیزی را که ما  أدراک می‌کنیم چه ارتباطی با خارج و نفسِ انسان دارد؟ حالا این مسئله که این صور، صور مجرّده هستند و ذهن و ادوات و سائر وسائطی که صورت را در ذهن می‌آورند فقط وسیله و معدّات برای نفس هستند، یک مطلب دیگر است. فعلاً صحبت در این است که آنچه در ذهن می‌آید چه ارتباطی با نفس ما دارد؟

این‌گونه که حکماء و منطقیین تعریف فرموده‌اند: «العِلمُ هو حصولُ صورة الشیء عند العقل»؛¹ حصول این صورت، علم است. البتّه منظور از علم، یقینیات نیست بلکه منظور همان صرفِ حضور صورت شیء است. و شیء هم به نحوِ مطلق همه اشیاء است؛ چه مادّی و چه مجرّد، چه مفاهیم و چه مصادیق.

مطلبی که در اینجا مرحوم حاجی می‌فرمایند و از آنجا وجود ذهنی را اثبات می‌کنند، این است که ما می‌بینیم در ذهن خودمان چیزهایی می‌آوریم که اصلاً مصداق خارجی ندارند؛ یعنی عینیّت خارجی ندارند. من‌باب‌مثال می‌گوییم: «اجتماع نقیضین محال است» یا «اجتماع ضدّین محال است» یا «النّقیضین خلافُ الضدّین».²

الآن موضوعی که در اینجا در ذهن خودمان تصویر کرده‌ایم و بعد بر آن حکم کرده‌ایم اجتماع نقیضین است، درحالتی‌که این مفهوم در خارج نمی‌تواند مصداق داشته باشد. یا اینکه الضدّین خلافُ النقیضین؛ این دو ضدّ را که ما در ذهن خودمان تصویر کرده‌ایم، در خارج نمی‌تواند مصداق داشته باشد؛ چون ضدّان امرانِ وجودیّان یتوالیان علی مَوضع واحد هستند، منتها در یک «آنْ» امکانش نیست.

بناءًعلی‌هذا طبق قاعدۀ «ثبوتُ شیء لشیء فرعُ ثبوتِ المثبتِ له»؛ اینکه ما الآن موضوعی را در ذهنمان آوردیم و بعد حکم به امتناع آن کردیم، یک قضیّۀ موجبه است نه سالبه. و در قضیّۀ موجبه ثبوتِ موضوع لازم است و چون این موضوع در خارج تحقّقش امکان ندارد پس باید در وعاءِ ذهن وجود داشته باشد.