اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح

حالا اگر دستگاهی درست بشود و به سیستم عصبی مغز وصل باشد و خطوطی که آن مهندس در ذهن خودش ترسیم می‌کند را فوراً روی کاغذ بیاورد، وقتی که آن خطوط تمام شد ما یک نقشه‌ای در مقابل خود می‌بینیم که هیچ فرقی نمی‌کند، عیناً با آن نقشه و خطوطی که آن مهندس روی کاغذ می‌کشید. و این نقشۀ دستگاه همان خطوطی را به ما نشان می‌دهد که آن کاغذ به ما نشان می‌داد.

صحبت در این است که اگر یک معجزه کننده‌ای بیاد و کارش این باشد که به ماهیّات، وجود افاضه بکند، یعنی وجود را به قالب آن ماهیّت ذهنی دربیاورد؛ آیا اگر به همان چیزی که من در ذهنم از یک بقر تصوّر می‌کنم لباس وجود بپوشانند، واقعاً همین بقر خارجی می‌شود؟ ابداً این‌طور نیست! چگونه من می‌توانم این بقر را تصوّر بکنم و واقعاً به جنس و فصل آن پی ببرم؟! لذا حکمای بزرگ اسلامی مثل فارابی و بوعلی و ملاّصدرا معترف هستند که ما هیچ‌وقت نمی‌توانیم به فصول اشیاء راه پیدا بکنیم.¹ ما به جنس اشیاء نمی‌توانیم راه پیدا بکنیم، چه برسد به فصلشان! پس ما اصلاً نمی‌توانیم به آنها راه پیدا کنیم.

نقد کلام قائلین به حصول ماهیت اشیاء در ذهن

شما چه تصوّری از یک گوسفند دارید و چه فرقی بین یک گوسفند و یک بز می‌گذارید؟ درحالتی‌که فقط قیافۀ آنها برای شما فرق می‌کند! آیا شما واقعاً فصلیّتِ بز را متوجّه شده‌اید و با آن فصلیّت، می‌توانید بین بز و گوسفند فرق بگذارید؟ آیا شما من‌باب‌مثال فصلیّت شیر را متوجّه شده‌اید و می‌توانید آن را از فصلیّت ببر و فصلیّت پلنگ تشخیص بدهید؟ یا این‌طور نیست، بلکه به یال، کوپال، رنگِ مو، درشتی چشم، زیادی دندان و امثال‌ذالک نگاه کرده‌اید و گفته‌اید که این یک قسم از حیوانات است، ببر هم یک قسم دیگر از حیوانات است و پلنگ هم یک قسم دیگر از حیوانات است!