بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

ولی اگر می‌خواهد بگوید که این‌قدر هستی پروردگار و مقام ربوبی عظیم، کبیر و وسیع است که این هستی‌های کوچک ما در قبال آن هستی، قابلِ عرض اندام نیستند؛ این سخن عین شرک و کفر است!

ما اگر هستی پروردگار را تمام عالَم امکان بدانیم؛ یعنی غیر از خود هستی پروردگار، هستی تمام عالَم امکان را هم از او بدانیم ولی به اندازۀ یک بال پشه برای یک موجودی هستی مستقلّی قائل بشویم، عین شرک و عین کفر است. یعنی اثبات سرِ سوزنی هستی در قبال هستی مطلق پروردگار، هستی مطلق او را از اطلاق می‌اندازد و او را مقیّد و مُحدّد و محدود می‌نماید!

بنابراین افرادی که قائل به وحدت شهود و وحدت نظر هستند و فناء فی الصورة را قائل هستند، مذاقشان به‌طورکامل با مذاق عرفاء دوتا است! و به اینها بیهوده نسبت عرفان داده شده است، اینها هیچ خبری از عرفان ندارند! اینها متصوّفه‌ای هستند که لباس عرفان را در برکرده‌اند و خود را به‌جای عرفاء جا زده‌اند. و بعضی از حکمای ما هم به تبع آنها، رأی آنها را پسندیده‌اند و اخذ کرده‌اند. پس این وحدت شهودی عین ثنویّت نفس‌الأمریّه است و در این مطلب، هیچ فرقی با آن ندارد.

بنده این اقوال را از رساله‌ای که از مرحوم آقای سید ابوالحسن قزوینی ـ رحمة الله علیه ـ است،¹ و در مشهد آن را تهیّه کرده بودم، یادداشت کرده‌ام. ایشان در آن رساله این چهار مسلک را بیان کرده بودند و من طبق آنچه که از آنجا یادداشت کرده‌ام، این مسلک‌ها را نقل می‌کنم.

مسلک سوم: وحدت شخصیّه وجود

سراغ معنای سوم از وحدت وجود می‌آییم؛ معنای سومی که برای وحدت وجود قائل هستند این است که ما وحدت وجود را یک وحدت شخصیّه بنامیم؛ یعنی ثبوتاً یک واحد بیشتر در عالَم نیست. منظور ما از اینکه می‌گوییم: در عالَم؛ در وعاء قابلۀ برای وجود است، نه‌اینکه منظور از عالَم، عالَم دیگری سوای عالَم وجود باشد که وجود در آن باشد.