بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

بنابراین مسلک حقیقی و واقعی همان مسلک ذوق‌المتألّهین است که قائل به وحدت شخصیّۀ وجودیّه و موجودیّه هستند. و می‌گویند تمام این اختلافات زاییده و اثرات نفس آن شخص هستند؛ آن شخص گاهی تعجّب می‌کند، گاهی می‌ترسد، گاهی می‌خندد، گاهی گریه می‌کند، گاهی اخم می‌کند و...، ولی خودش را به هر شکلی در بیاورد، دوتا و سه‌تا و چهارتا نمی‌شود!

اگر شکلک دربیاورد، شما به او می‌خندید، اگر اخم بکند، شما خودتان را جمع می‌کنید، اگر گریه بکند، شما ناراحت می‌شوید. پس این آثار مختلفی که هست، از خصوصیّات آن وحدت هستند، و این آثار باعث انثلام و شکاف در وحدت نخواهند شد.

و الله العالِم بحقایق الأمور، و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین.

بیانی در کیفیت تسبیح موجودات مختلف

تلمیذ: در سورۀ نور آمده است که ﴿تُسَبِّحُ لَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ ٱلسَّبۡعُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا﴾؛¹ آیا بنا بر وحدت وجود و موجود، باید بگوییم که تسبیح تمام موجودات یکی است؟ تسبیح تمام آسمان‌ها و زمین‌ها یکی است؟

استاد: اینها می‌گویند که هر زمینی یک ترکیبی دارد که بر اساس آن ترکیبات با دیگری فرق می‌کند. بنا بر وحدت وجود همه یکی هستند اما این اختلاف در تسبیح، حکایت از اختلاف در شاکلۀ ذات آنها نمی‌کند؟ آیا همۀ تسبیح‌ها یکی است یا با همدیگر فرق می‌کنند؟ اگر بگوییم که فرق می‌کنند، این بر اساس اختلاف شاکلۀ افراد می‌شود؛ پس هر کسی از دریچۀ خودش دارد تسبیح می‌کند.

البتّه می‌توانیم با معانی عرفانی این مطلب را برسانیم که همۀ اینها از نقطه‌نظر تنزیه و تسبیح واحد هستند؛ یعنی گرچه شکل تسبیح آنها فرق می‌کند، ولی ذاتِ تسبیح، یک ذات واحدی است؛ یعنی این بر اساس آن ربطی که دارد تسبیح می‌کند.

اگر اشیاء ربط نداشته باشند، تسبیح معنا ندارد! یک وجود مستقلِّ از وجود دیگر، چه ارتباطی بین خودش و بین او احساس می‌کند که دارد او را تسبیح می‌کند؟