بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

روی این حساب نه موج کوتاه از خود چیزی کم دارد که موج بزرگ آن را ندارد، و نه موج بزرگ از خود چیزی اضافه دارد که موج کوتاه آن را ندارد! هر دو اینها آب هستند؛ یک وقت آب بالا می‌رود و پایین می‌آید، یک وقت آب می‌رود و دوباره برمی‌گردد، یک وقت آب در یک سطحی می‌آید و دوباره برمی‌گردد، یک وقت آب موجش آرام است، یک وقت موجش بلند است! و این بهترین مثالی است که بتوانیم برای مسلک ذوق‌المتألّهین بزنیم.

و آقایانی که می‌گویند: این اختلافاتی که ما در این عالَم می‌بینیم، دلیل بر این است که مسلک ذوق‌المتألّهین باطل است، و هر شیء برای خودش خاصیّتی دارد، پس چطور ممکن است که یک شیء به خاصیّت‌های مختلف در بیاید؟ کلامشان در این‌صورت دیگر کاملاً باطل می‌شود.

و ما در جواب آنها خود آبِ دریا را مثال می‌زنیم؛ آبِ دریا وقتی که موجش بلند باشد، چنان به کلّۀ آدم می‌خورد که آن را دوتا می‌کند، ولی وقتی که کوتاه باشد، این کار را نمی‌کند! پس در این‌صورت خاصیّت آب دوتا شد! می‌گوییم آب، آب است ولکن دو خاصیّت دارد؛ بالا برود یک خاصیّت دارد، پایین باشد یک خاصیّت دیگری دارد، بچرخد یک جور است و.... و تمام اختلافاتی که در این عالم وجود دارد، همه از این قبیل هستند.

مسلک ذوق‌المتألّهین، مسلک حق در وحدت وجود

بنابراین ما می‌توانیم در اینجا بگوییم که سه مسلک بیشتر نداریم؛ چون مسلک سوم یعنی مسلکِ مرحوم صدرالمتألّهین در باب علّت و معلول را به مسلک چهارم برمی‌گردانیم. پس دو مسلک دیگر باقی می‌ماند؛ یکی مسلک مشکّکین در وجود که همان فهلویّین و حکمای مشّاء هستند. و مسلک دوم، مسلک شهود است که گفتیم همان ثنویّت نفس‌الأمریّه است؛ چون وحدت در اینجا وحدت اثباتی است نه وحدت ثبوتی! من یکی می‌بینم اما در واقع ممکن است که هزارتا باشد! پس این همان ثنویّت است.