بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

جناب آقای قزوینی شما که می‌فرمایید این افراد می‌گویند که ما این همه آثار و اختلافات را می‌بینیم؛ اگر بگوییم که این آثار و اختلافات از خود ذاتِ وجود نشئت گرفته است، این عینِ همین حرف ما است، ولی اگر بگوییم این اختلافات جدای از ذات وجود هستند و آن ذات وجود آنها را مختلف کرده است، این همان ثنوّیت نفس‌الأمریّه است.

بنابراین نظر واقعی و حقیقی و لُبّ و اساس قضیّه بر این است که وحدت در عالَم خارج متعلّق به ذات وجود است، که همان مبدأ اول و ذات ربوبی است. و تمام مظاهر، مظهریّت یک وجود واحد هستند، و تمام آثار و خصوصیّات هم متعلّق به همان وجود واحد است. آخر اگر شما نگویید که این همه آثار از آن مبدأ واحد به وجود آمده و سرچشمه گرفته است، پس از کجا آمده است؟! شما بگویید که از کجا آمده است؟!

پس ما هم بر طبق مذاقِ شهود و هم بر طبق دلیل عقل در اینجا ثابت کردیم که حقیقت قضیّه همان حقیقتِ مسلک مرحوم آقا سید احمد کربلایی ـ قدّس‌سرّه ـ و ذوق‌المتألّهین است.

تاویل کلام ملاصدرا بر مبنای مسلک چهارم

و اگر بخواهیم بگوییم مسلک مرحوم ملاّصدرا در بحث علّت و معلول درست است، باید آن را به این مسلک برگردانیم؛ که قوای ناطقۀ نفس انسانی چیزی نیستند جز ظهورات خود نفس ناطقه! نه‌اینکه یک شیء دیگری باشند که اتّکاء به نفس ناطقه داشته باشد.

اگر شما در اینجا قائل به این مطلب هستید که هرچه هست یک نفس ناطقه است و آن نفس ناطقه هر روز خودش را به شکلی در می‌آورد؛ پس اَشکال مختلفه هستند، نه ذوالشّکل و ذوالصّورة! پس این هم همان مسلک عرفای شامخین و ذوق‌المتألّهین است.

مثال دریا و موج برای مسلک ذوق‌المتألّهین

بنابراین بهترین مثالی که ما در اینجا می‌توانیم بزنیم که این آقایان هم همین مثال را دلیل بر ردّ مسلک ذوق‌المتألّهین گرفته‌ا‌ند، همین مثال دریا و موج او است. که در مورد دریا و امواج؛ گرچه ممکن است امواج طولانی و کوتاه باشند، کم و زیاد باشند، شدّت و ضعف داشته باشند، ولی غیر از آب چیز دیگری به آنها ضمیمه نشده است.