وحدت شخصیّه و نوعیّۀ وجود

وحدت در مقام ثبوت

با آن مطلبی که در ابتدای بحث عرض کردیم که الشّیءُ ما لم یَتشخّص لم یُوجَد؛ که وجود را مساوق با تشخّص دانستیم و تشخّص را مساوق با وحدت دانستیم، این مسئله روشن می‌شود که آن مقامِ خفاء تحقّق داشت یا اعتبار بود؟ آن مقام خفاء خودش تحقّق دارد و اعتباری نیست.

حالاکه آن مقام خودش تحقّق دارد و ثبوتاً وجود دارد، پس وحدت هم بر آن مقام اطلاق می‌شود. اطلاق وحدت بر آن مقام یعنی مقامی که ثبوتاً تحقّق و تکوّن دارد، منتها مظهریّت ندارد، ظهور ندارد، کنز مخفی است، غیب الغیوب و هو هویت است. نه‌اینکه همین هو هویت، عالَم عماء بودن و کنز مخفی بودن او هم اعتباری است.

فرق مقام ثبوت و اثبات در اطلاقِ وحدت بر ذات

پس تکوّن در وجود مطلق، ثبوتاً محقق و محرز است، گرچه آن وجود مطلق تا اثباتاً به مرحلۀ ظهور نیاید، نمی‌شود اثبات کرد. من‌باب‌مثال اگر شخصی در این اطاق باشد، آیا من می‌توانم بگویم شخصی در این اطاق هست یا نمی‌توانم بگویم؟ معلوم است که می‌توانم بگویم؛ چون گرچه الآن چراغ خاموش است و تاریکی مطلق همه‌جا را فرا گرفته است، اما اطلاق شخص بر این نفری که در این اطاق است ثبوتاً جایز است.

بله، اثباتاً من راهی برای اطلاق شخص بر این نفر ندارم، مگر اینکه کلید را بزنم و چراغ روشن بشود تا بتوانم به شما نشان بدهم که ببینید این شخص الآن در این اطاق است! پس مقام ثبوت با مقام اثبات دوتا است، و لازمۀ اطلاق وحدت بر یک ذاتی، ثبوت آن ذات است نه اثبات آن ذات.

پس وحدتی که بر ذات متعال در مقام عماء و مقام هو هویت اطلاق می‌شود، وحدت ثبوتی است نه وحدت اثباتی، و وحدتی که برای مقامِ ذات اثبات می‌شود، وحدت ظهوری است نه وحدت ذاتی.

حالا چون آن مقام، مقام ذات و آن مقام اصل هر شیئی است و آن مقام، مقام وجود مطلق است؛ پس وحدتی که برای آن مقام اثبات می‌شود هم وحدتی است که مانند ندارد. و نمی‌توان برای آن وجود، مماثلی را تصوّر کرد؛ چون هر شیء مماثلی داخل در همان وجود مطلق است. یعنی بحث در این است که وجود، مطلق است، یعنی قید ندارد.