بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

تلمیذ: آیا ﴿لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ﴾¹ هم همین معنا را می‌رساند؟

استاد: ﴿لَمۡ يَلِدۡ﴾ بینونیّت را نفی می‌کند. یعنی چیزی از پروردگار جدا نشده است و پروردگار خودش هم زاییده نشده است. «لا مِن شیءٍ» هم همین است. پس چیزی از پروردگار جدا نمی‌شود.

وَلَد یک تکّه‌ای است که از پدر و مادر جدا می‌شود و در قبال و قرین آنها قرار می‌گیرد. ولی در مورد ما ولادت نیست، بلکه معیّت ذاتی است و در اینجا ولادت صدق نمی‌کند.

می‌خواهم بگویم که این مسئله یک معنای خیلی ظاهر و روشنی در عبارات ائمه علیهم السّلام است.

روایت سوم: سیطره پروردگار بر جمیع تمام مراتب وجود

روایت دیگری در صفحۀ 67 کتاب توحید صدوق دیدم که می‌تواند این معنا را برساند. این را بیان کنیم تا بعد برویم سراغ روایاتی که معنای مخالف دارند و ببینیم که با آنها چه باید کنیم؟!

کتاب التوحید صدوق روایتی دارد در صفحۀ 67 که می‌فرماید:

أبی رحِمهُ الله قال حدّثَنا سعدُ بنُ عبدِ اللهِ قال حدّثنا محمدُ بنُ الحسَینِ بنِ أبی الخطّابَ عن محمدِ بنِ إسماعیلَ بنِ بَزیعٍ عن إبراهیمَ بنِ عبدِ الحمیدِ قال سمعتُ أباالحسنِ علیه السّلام یقولُ فی سجودِه: «یا مَن عَلا فَلا شی‌ءَ فوقَه یا مَن دَنا فَلا شی‌ءَ دونَه اِغفِر لی وَ لأصحابی» ظاهراً اسماعیل بن بزیع در زمان امام کاظم علیه السّلام بوده است.

«یا مَن عَلا فلا شیءَ فوقَه» یعنی در مقام عُلوّ، هیچ‌چیزی به عُلوِّ کمالی پرودگار نمی‌رسد و ما هرچه تجرد پیدا کنیم و از نقطه‌نظر طولیّه عروج پیدا کنیم باز آن مقام ذات، بالاتر است و مقام سیطره و همینۀ بر همۀ خلایق و ممکنات است.

بعد می‌فرماید: «یا مَن دَنا فلا شیءَ دونَه»؛ آن کسی که می‌آید و نزدیک می‌شود، یعنی آن کسی که وجودش پایین می‌آید و نزدیک ممکنات می‌شود و این‌قدر وجود پرودگار پایین می‌آید و تنازل دارد که دیگر پایین‌تر از پرودگار چیزی نیست.

و این مسلّم است که در طیّ مراتب ربوبی و در طیّ مراتب عوالم عِلوی و سِفلی، آخرین مرتبه، مرتبۀ مادّه و عالَم طبع است. و وجود پرودگار که وجود مجرّد است، منزّه است از طبع!