بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

باز هم روایت دیگری دربارۀ صمد دارد که:

«فهو واحدٌ صَمدٌ قدّوسٌ یَعبُدُه کلُّ شیءٍ و یَصمِدُ إلیه کلُّ شیءٍ»؛¹ همه به او برمی‌گردند و اتّکاء به او دارند؛ یعنی در وجود خودشان، تدلّی و اتّکاء به وجود او دارند. این معنا هم معنای صمد است و تقریباً می‌توانیم بگوییم که همۀ این روایات، حکایت از یک معنا می‌کنند.

یا روایت «السیّدُ المَصمودُ الیه فی القَلیل و الکثیرِ»؛² در همه چیز به او رجوع می‌شود و او استغنای ذاتی دارد، ولی هیچ‌یک از اشیاء استغناء ندارند بلکه فقر ذاتی دارند.

روایت هفتم: بیان حدوث ذاتی اشیاء

دو دسته از روایات دیگر هم داریم که در همین مورد هستند، منتها بنده آنها را نیاوردم. همان روایاتی که دلالت می‌کنند بر اینکه «کان اللهُ و لم یَکُن معه شیءٌ»³ که حدوث ذاتی تمام اشیاء را می‌رسانند، که کینونیّت پرودگار قبل از تکوّن کینونیّت اشیاء است.

در کنار این روایت، روایات دیگری داریم که «و الآن کما کان»؛⁴ الآن هم همین‌طور است. در معنای روایت «و الآن کما کان» هم خیلی روایت داریم، که الآن هم همین‌طور است.⁵

بعضی از آن روایات را خواندیم. البتّه اگر در همین روایاتی که عرض شد، ملاحظه بکنید، این عبارت را می‌یابید که مسئله در نعت پرودگار، مسئلۀ قدمت نیست، بلکه در اینجا مسئله همیشه به‌صورت نعت استمراری است؛ یعنی هم در سابق پرودگار به همۀ این نعوت، متحقّق بود و هم الآن متحقّق است و هم آینده! یعنی همیشه یک معنای سرمدی و ابدی و ازلی در نعوت پرودگار ملاحظه می‌شود.

به‌عبارت‌دیگر تغیّر و تبدّل ذاتی به این معنا که در یک زمانی بوده است و الآن نیست، صورت نگرفته است بلکه در همۀ این موارد چه قبلاً و ازلاً و چه بعداً و ابداً که هر دوی اینها سرمد می‌شود، نعوت پروردگار به معنای قوام ذاتی اشیاء به وجود پرودگار است؛ یعنی از نظر ذات قائم هستند، نه از نقطه‌نظر بقاء و.... یعنی اصلاً ذات اینها قائم است به وجود او و قیامِ معلول به علّت در همۀ اینها به چشم می‌خورد.