بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (1)

تا ان‌شاءالله بر اساس همان حقیقت در خارج، جوانب قضیّه و لوازم آن که «وحدت شهود» و «وحدت مشهود»، «وحدت وجود» و «وحدت موجود» و «وحدت حقیقت» هستند را یکی‌یکی به میان می‌آوریم.

فرق بین مسئلۀ وحدت موجود با وحدت مشهود

تلمیذ: آیا هر کسی که قائل به وحدت موجود است، وحدت مشهود را هم قبول دارد و آیا بین این دو فرقی وجود دارد؟

استاد: مسئلۀ وحدت موجود یک مسئلۀ فلسفی است و مسئلۀ وحدت مشهود یک مسئلۀ عرفانی است. آنچه که در خارج تحقّق و تعیّن پیدا می‌کند، همان وحدت حقیقت است که همۀ اینها را شامل می‌شود. ولی صحبت در این است که کدام‌یک از اینها در وعاء عقل می‌گنجد و کدام‌یک در وعاء نفس و شهود می‌گنجد.

بله، فرق مسئلۀ وحدت موجود و وحدت مشهود از نقطه‌نظر فلسفی و عرفانی است؛ یعنی ممکن است که یک حکیم و فیلسوف بدون وحدت مشهود بیاید و وحدت موجود را اثبات کند، ولی اگر شخصی وحدت مشهود را اثبات کرد، دیگر لاجَرَم باید وحدت موجود را هم بپذیرد. یعنی ادراک وحدت مشهود وجدانی است و ادراک وحدت موجود عقلی است. فرقشان همین است.

قرب ذاتی نتیجه سنخیّت بین علت و معلول

تلمیذ: آیا در اینجا قرب و بعد نسبت به پروردگار به‌واسطۀ گذشت زمان و سیر در عوالم تفاوت پیدا نمی‌کند؟ چون ما می‌بینیم که هرچه سیر ما بیشتر بشود، قرب ما هم بیشتر می‌شود!

استاد: ما در بحث سیر و گذشتن، بحث عرْضی نداریم، بلکه بحثی که ما در اینجا مطرح می‌کنیم یک بحث طولی است. صحبت در این است که ذات خدا که به ما از ذات خودمان نزدیک‌تر است چطور با عدم سنخیّت بین او و بین ذات ما قرب پیدا می‌شود؟ و چطور در اینجا فنا حاصل می‌شود؟

ما یک بحث ثبوتی داریم و یک بحث اثباتی؛ وقتی که ما در بحث اثباتی یک چیزی را اثبات کردیم، ثبوتش هم طبعاً و خواهی‌نخواهی هست. ما الآن دارای یک خصوصیّات و حدودی هستیم. ذات پروردگار بر طبق ادلّۀ فلسفی بی‌نیاز از حدّ و قید است، پس با عدم سنخیّت بین ما و ذات او طبعاً یک تمایزی پیدا می‌شود. چگونه این قرب با حفظ این تمایز، تحقّق پیدا می‌کند؟ و با حفظ این تمایز، سنخیّت بین علّت و معلول کجا می‌رود؟