اختلاف نظر مرحوم سبزواری با ذوق المتالهین در حقیقت وجود

بیاضِ ثلج و بیاضِ گچ و بیاضِ قرطاس حصصی هستند که این حصص با اضافۀ آن مفهوم عام به این قید یک قیدی برمی‌دارد که با دیگری متفاوت است؛ لذا سفیدی گچ با سفیدی قرطاس از همدیگر متمایز و جدا می‌شوند و هرکدام یک سهمی از این مفهوم را به خود اختصاص می‌دهند.

بنابراین اگر از متکلّمین سؤال بکنیم که حقیقت در عالم کون، اختصاص به چه چیزی دارد؟ اینها می‌گویند که حقیقت اختصاص به ماهیّت دارد و ماهیّت اصل است، اما وجود یک امر انتزاعی است که آن امر انتزاعی یا به‌طور مطلق کلّی است یا حصص است. این مطلب متکلّمین است.

نقد کلام مرحوم سبزواری در توجیه نظر متکلمین

مرحوم حاجی در اینجا در مقام توجیه، یک توجیه بما لایرضی صاحبه دارد. ایشان با اینکه متکلّمین قائل به اصالت و حقیقت ماهیّت هستند می‌گوید که وقتی ما دیدم کلام اینها این‌قدر سخیف است، کلام آنها را توجیه می‌کنیم و می‌گوییم که هرچه که اینها به مفهوم نسبت داده‌اند ما به حقیقت و مصداق برمی‌گردانیم.

آنها گفته‌اند که مفهومِ وجود، مفهوم کلّی است و ما می‌گوییم که منظورشان این است که مصداقِ حقیقت وجود، مصداق کلّی است. یعنی آن وجود مطلق، کلّی است. اینها می‌گویند که مفهومِ وجود انتساب به قید پیدا می‌کند و حصص درست می‌شود و ما می‌گوییم که حقیقت وجود وقتی انتساب به یک قیدی پیدا می‌کند خودش مقیّد می‌شود، و ما از انحاء وجودات تعبیر به حصص می‌آوریم.

بنابراین حصصی را که مرحوم حاجی در اینجا می‌خواهد درست بکند حصص جزئیّه می شوند، ولی آن حصصی را که متکلّمین می‌خواهند درست بکنند حصص کلّی می‌شوند. چون شما اگر کلّی را قید بزنید جزئی نمی‌شود و باز کلّی است؛ بیاضِ ثلج و بیاضِ قرطاس کلّی هستند. به‌طورکلّی مفهومی که کثرت از او بیرون بیاید همیشه کلّی است. یعنی مفهوم همیشه کلّی است.

سه توجیه مرحوم حاجی برای کلام متکلّمین