اختلاف نظر مرحوم سبزواری با ذوق المتالهین در حقیقت وجود

توضیح معنای اضافه اشراقیّه

لذا از این نقطه‌نظر می‌گوییم که مرحوم حاجی در اینجا کم لطفی کرده‌اند. اما مطلبی را که ایشان مطرح می‌کنند، مطلب بسیار عالی است! یعنی مرحوم حاجی می‌فرماید چیزی که ما به آن معتقد هستیم این است که در دار تحقّق بیشتر از یک حقیقت وجود ندارد و آن حقیقتِ وجود است.

و می‌گویند که تمام اشیاء در باب اضافۀ اشراقیّه وجود هستند، در اینجا مضافٌ‌الیه ما وجود مطلق است وخود اضافه هم که انتساب است وجود است؛ یعنی همان ربطی که بین وجود مطلق و وجود مقیّد برقرار می‌شود هم از باب وجود است و چیزی غیر از وجود نیست. خود مضاف هم از انحاء وجودات است که به واسطۀ ارتباطش با وجود مطلق، آن را مقیّد می‌کند؛ یعنی در واقع وجود مطلق خودش را مقیّد به این مضاف و به این نحوۀ از وجود می‌کند.

بنابراین می‌بینیم که در انتهای دیگ و کاسۀ ما هیچ چیزی باقی نمی‌ماند! فقط یک چیز بیشتر نیست که همان وجود پروردگار است؛ آن وجود پروردگار وقتی که مقیّد می‌شود یعنی در خودش تغییر و دگرگونی ایجاد می‌کند، و خود آن تغییر و گردش یعنی اضافه. آن دگردیسی که در او ایجاد می‌کند و آن شدن یعنی اضافۀ اشراقیّه. پس تمام ظهورات هم وجود هستند.

پس هم دست من وجود است و هم گردش آن وجود است، هم سکون آن وجود است و هم حرکت آن وجود است؛ چیزی از وجود خارج نیست. روی این حساب مضاف می‌شود انحاء وجودات که اینها متعلّق و متدلّی هستند با نفس و ذات خودشان به آن وجود مطلق! حتّی اگر ما ذات را هم بخواهیم در این وصف لحاظ بکنیم غلط است؛ «المتعلّق» غلط است، باید آن را صرفِ تعلّق بگیریم.

منظور از فقراء در ﴿يَأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أنتُمُ ٱلفُقَراءُ إِلَى اللَهِ﴾

مرحوم ملاّصدرا می‌فرماید:

منظور از الۡفُقَرَآءُ در این آیه که ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ إِلَى ٱللَهِ﴾¹ این نیست که فقیر ذاتی است که فقر بر او ثابت شده باشد، بلکه ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ﴾ یعنی شما روابط محض و فقر محض هستید، نه اینکه ذاتی هستید که فقیر و نیازمند است.²