اختلاف نظر مرحوم سبزواری با ذوق المتالهین در حقیقت وجود

پس معلوم می‌شود که صرفِ ربطِ پروردگار، هم مضاف درست کرد و هم اضافه درست کرد. مضافٌ‌الیه که سر جای خودش بوده است؛ یعنی پروردگار سر جای خودش بوده است. پس با اضافۀ اشراقیّه هم مضاف درست می‌شود و هم اضافه درست می‌شود.

و این اضافه غیر از اضافۀ مقولیّه است که دو چیز و دو طرف می‌خواهد و انتساب آن دو چیز و دو طرف هم در آن به‌دست ما است. من‌باب‌مثال یک تحتی است و یک فوقی؛ بعد ما بین این تحت و فوق ربط برقرار می‌کنیم، این اضافۀ مقولیّه می‌شود. ولی در اضافۀ اشراقیّه فقط یک طرف در اضافه وجود دارد و او فقط مضافٌ‌الیه است و دیگر در اینجا مضافی وجود ندارد.

حالا اینکه مضافٌ‌الیه در خودش چه‌کار می‌کند ما دیگر آن را نمی‌دانیم. این چه بلایی به سر خودش درمی‌آورد که یک مضافٌ‌الیه‌ای هم در مقابلش درست می‌شود؟! و وقتی که مضافٌ‌الیه درست شد، ارتباط برقرار می‌شود. بلکه اصلاً به آن اضافه، مضافٌ‌الیه درست می‌شود؛ یعنی اول ارتباط است و بعد مضاف! یعنی اول آن ربط و اضافه و عنایت است ـ اسم آن عنایت را می‌گذاریم اضافه و ربط ـ و بعد به‌واسطۀ ربط، آن مضاف تحقّق پیدا می‌کند.

تاویل قول متکلّمین در کلام مرحوم حاجی

و ثانیهما قول و مکتب دوّمی که با این بیت اخیر متوجه شدیم و به آن اشاره کردیم قول المتکلّمین المذکور قول متکلّمین است که قبلاً ذکر گردید. و لمَّا کان هذا بظاهره باطلًا و چون این قول به‌حسب ظاهر خیلی باطل بود، أردنا تأویله بإرجاعه إلی الأوّل اراده کردیم که آن را تأویل کنیم به این صورت که این قول متکلّمین را به قول اول یعنی ذوق‌المتالّهین برگردانیم؛ بتنزیل جمیع ما قالوا فی المفهوم عل الحقیقة به این نحو که تمام مطالبی را که متکلّمین در مفهوم گفته‌اند، به حقیقت برگردانیم. بأن یکون مرادهم بکون الوجود مفهومًا واحدًا یعنی اینکه متکلّمین می‌گویند که وجود، مفهوم واحد است را برگردانیم و بگوییم که کون حقیقته واحدة منظورشان این است که حقیقت وجود، واحد است؛ یعنی آن چیزی که در خارج هست واحد است،کما فی ذلک المذهب المنسوب إلی أذواق المتألّهین چنانچه در مذهب منسوب به ذوق‌المتالّهین این معنا وجود دارد.