تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

در اینجا تقیُّد جزءِ این سبزی است، ولی خود آن قیدی را که می‌آوریم، خارج از خود سبزی است؛ چون آن شخص در دکّانش پلو که نمی‌فروشد، بلکه سبزی می‌فروشد. بنابراین سبزی به قید پلو را به شما می‌دهد، نه سبزی به اضافۀ پلو.

متکلّمین: وجود یعنی مفهوم ذهنی

«حِصَص» یعنی این! یعنی ما یک معنای کلّی را که سبزی است، مقیّد به یک مضافٌ‌إلیه بکنیم، که خود آن مضافٌ‌إلیه داخل در این سبزی نباشد، ولی در کیفیت سبزی، در حدِّ سبزی، در محدود کردن این سبزی تأثیر داشته باشد. آن مضافٌ‌إلیه در اینجا پلو است. پس کاری که اضافۀ این سبزی به آن پلو در اینجا کرده است این است که این سبزی را مقیّد کرده است و یک حصّه‌ای از این را کنار گذاشته است.

متکلّمین می‌گویند که وجود یعنی همین؛ یعنی وجود در خارج چیزی نیست و فقط یک مفهوم ذهنی است. اما ما دو مفهوم ذهنی داریم: یک مفهوم ذهنی عامّ داریم، و یک مفهوم ذهنی خاصّ.

مفهوم ذهنی ما عبارت است از برداشت ما از وجود که اعتباری است و در خارج هم هیچ اصالتی ندارد و کشکِ کشک است. اینها این را می‌گویند.

کشکِ دوم این است که ما این مفهوم ذهنی را به ماهیّات نسبت می‌دهیم. و این کشکِ روی کشک و اعتبار روی اعتبار می‌شود. پس اینها همه هیچ است و آنچه که هست، فقط ماهیّات است. این مربوط به مسلک متکلّمین!

ارجاع کلام متکلّمین به نظر ذوق المتألّهین توسط مصنف

مرحوم حاجی می‌گویند: وقتی که ما دیدیم این قضیّه این‌قدر خراب است، گفتیم که بیاییم و یک طوری این قضیّه و مطلب را ماست مالی و بگوییم که این آقایانی که این مطلب را گفته‌اند، اگر بخواهیم به ظاهر حرفشان نگاه بکنیم، دیگر خیلی افتضاح است؛ یعنی باید بگوییم که اینها قائل به اصالة الماهیّة هستند و وجود را یک امر اعتباری می دانند و....