تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

پس افرادی در تحتِ آن واحد هستند، نه‌اینکه خودش عینِ افراد است؛ واحد عینِ افراد نیست، بلکه در اینجا واحد، واحدِ عامّی است که در تحتِ آن یک افرادی هستند.

بررسی مسلک متکلّمین در وحدت وجود

مسئلۀ دیگری را که ایشان مطرح می‌کنند و به ایشان هم اشکال شده است، مسلک متکلّمین است و بعد مرحوم حاجی این مطلب متکلّمین را بر ذوق‌المتألّهین حمل کرده است.

پس آن چیزی که ما تا به حال خواندیم؛ یکی مسلک فهلویّون بود که اینها قائل به تشکیک در وجود هستند. مسلک دیگر، مسلک حکماء مشّائین بود ـ البتّه نه همۀ آنها ـ که اینها قائل به تباین ذاتی در افراد و حقایق وجود هستند. مسلک سوم، مسلک متکلّمین است که اینها قائل به حِصَص هستند. و در عینِ مسلک سوم، مسلک چهارم را هم مرحوم حاجی بیان می‌کند که همان مسلکِ ذوق‌المتألّهین است.

مسلک یک عدۀ از متکلّمین این است که وجود عبارت است از حِصَصی که این حِصَص اضافه می‌شوند به ماهیّاتی که آن ماهیّات، اصالت و واقعیّت را به خودشان اختصاص داده‌اند، ولی خود وجود هیچ‌گونه واقعیّت و حقیقتی در عالم خارج ندارد و هرچه هست، ماهیّات است.

توضیح معنای حِصَص در کلام متکلّمین

یک وقتی کلّی در نظر ما یک معنای عامّ الشمولی است که همۀ افراد را در برمی‌گیرد؛ یعنی شمول آن، شمول عام است، که معنای آن روشن است. مثل عالِم؛ که به هر کسی که مقداری از علم، توشه داشته باشد، عالِم می‌گویند.

یک وقتی این عالِم ما مقیّد می‌شود و یک تقیّدی هم به خود می‌گیرد، مثل عالِم نحوی؛ که وقتی ما می‌گوییم: عالِم نحوی، در اینجا آن معنای عموم را مقیّد به یک مقدار و حصّه‌ای کرده‌ایم. حصّه یعنی مقدار، یعنی یک تقییدی به این معنای عموم زده‌ایم و به‌واسطۀ این تقیید، دایره‌اش را خیلی محدود کرده‌ایم؛ این می‌شود حصّۀ از علم!

باز این حصّه در عالَم خودش کلّی است و هنوز تحقّق خارجی ندارد. به عبارت دیگر فرقی بین مفهوم کلّی و حصّه نیست مگر در تعمیم و تضییق، مگر در اطلاق و تقیید. مثلاً عالِم، مطلق است ولی عالِم نحوی، عالِم فقیه و عالِم فلسفه، محدود هستند.