تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

بطلانِ بسیط بودن وجود با تباین ذاتی افراد

در جلسۀ قبل عرض کردیم: این مطلب که شما بخواهید مفهوم وجود حقیقت متباین بالذات و درعین‌حال که بسیط باشد و هیچ جهت اشتراک و وحدتی در بین حقایق وجود و افراد وجود نباشد باطل است. و عرض کردیم که جهت بطلانش این است که هر مفهومی را که شما بر یک مصداقی حمل می‌کنید، باید مابازاء خارجی داشته باشد. بنابراین اگر بخواهید یک مفهوم واحد را بر دو مصداق حمل بکنید، طبعاً باید مابازاءِ او، جهت وحدتی باشد که شما به‌خاطر آن جهت وحدت، او را بر دو مصداق حمل می‌کنید.

عدم انتزاع معنای واحد از اشیاء مختلفۀ بالذّات

روی این حساب، آن معنای واحد همان معنایی است که در ذهن به وحدت ذهنیّه تحقّق پیدا کرده است. مثلاً اگر شما به دو نفر که یکی سیاه و دیگری سفید است، عالِم می‌گویید؛ به‌خاطر علم آنها است که آن علم، واحد است در هر دو.

اگر سراغ خود آن علم برویم و به علم، علم بگوییم؛ یعنی به همان حقایق خارجی علم بگوییم، باز به‌خاطر جهت وحدتی است که در آن حقایق خارجیّۀ علمیّه وجود دارد، که عبارت از همان تصوّر ذهنی و صورت‌بندی ذهنی آنها است، اگرچه نفس آن علم تفاوت داشته باشد!

علم طبّ با علم ادبیّات دوتا هستند و هیچ‌گونه مابه‌الاشتراکی بین آنها نیست، ولی شما به هر دو علم می‌گویید. ـ البتّه الآن که به طبّ عالِم نیستند! ـ چرا به هر دو علم می‌گویید، درحالتی‌که هیچ نوع ارتباطی بین این دو نیست؟ آن علم در الفاظ بحث می‌کند و این علم در ابدان بحث می‌کند، چه ربطی به همدیگر دارند؟

به‌خاطر این به هر دو علم می‌گوییم که باز یک جهت وحدتی در این دو حقیقت و وادی وجود دارد، که آن جهت وحدت عبارت است از تصوّرات ذهنیّه؛ یعنی در اینکه تصوّر ذهنیّۀ هر دو، یکی است، جهت وحدت دارند با اینکه با هم فرق می‌کنند! یعنی گرچه متصوَّر دوتا است، ولی از نقطه‌نظر نقش‌بندی در ذهن یکی هستند. هم ادبیّات در ذهن انسان نقش می‌بندد و هم علوم پزشکی در ذهن انسان نقش می‌بندند، لذا به هر دو علم می‌گویند.